Kerninzichten

• Twee canonieke doodsvormen: Het Nieuwe Testament geeft twee verschillende verslagen van Judas’ dood – Matteüs 27:5 beschrijft een zelfmoord door verhanging, terwijl Handelingen 1:18 meldt dat hij voorover viel, openbarstte en zijn ingewanden uitstroomden. -> Lezers moeten beide teksten naast elkaar leggen en de harmonisatiepogingen kritisch beoordelen.
• Spijt was geen bekering: In Matteüs 27:3 hanteert de evangelist het Griekse werkwoord metamelomai (spijt, berouw over de gevolgen) en niet metanoeo (ware bekering met levenverandering). -> Judas bleef volgens deze uitleg in de schaduw van schuld staan en keerde niet naar Christus terug – een fundamenteel onderscheid in de christelijke theologie.
• Teruggave van het bloedgeld: Judas wierp de dertig zilverlingen in de tempel na het zien van Jezus’ veroordeling, waarna de overpriesters het “bloedgeld” gebruikten om de akker van de pottenbakker te kopen als begraafplaats voor vreemdelingen. -> Dit detail verbindt het verhaal direct aan Zacharia 11:12-13 en de vervulling van de profetie.
• De Akker van Bloed als scharnierpunt: Twee verschillende etymologieën – in Matteüs verwijst de naam naar het bloed van Jezus (het bloedgeld), terwijl Handelingen de naam koppelt aan het bloed van Judas dat op die plek vergoten werd. -> De plaatsnaam Akeldama functioneert zo als dubbele herinnering aan zowel schuld als straf.
• Profetische vervulling en tekstuele puzzel: Matteüs 27:9 schrijft een profetie toe aan Jeremia, terwijl de woorden afkomstig zijn uit Zacharia 11:12-13 – een van de meest besproken tekstkritische kwesties van het Nieuwe Testament. -> Verkondiging en bijbelstudie moeten deze discrepantie erkennen in plaats van verbergen.
• Buitencanonieke tradities als literaire uitbreidingen: Papias (via Apollinaris van Laodicea), de Legenda Aurea, het Evangelie van Judas en Aphrahat producerden alternatieve doodsoorzaken – ziekte met zwelling, verplettering door een strijdwagen, steniging, verdrinking met een molensteen. -> Deze tradities tonen hoe het verhaal in de vroege kerk mythisch uitdijde maar behoren niet tot de canonieke geloofsleer.
• Geografische verankering in Jeruzalem: Hakeldama lag in de Hinnomvallei, ten zuiden van de Oude Stad, en functioneerde lang als begraafplaats voor vreemdelingen. -> De plaats is vandaag de dag nog steeds herkenbaar en vormt een tastbare schakel met het lijdensverhaal.
• Theologische functie van het contrast: Matteüs portretteert Judas als een Absalom-achtige verrader tegenover Jezus als de Davidische Messias; Lucas gebruikt het verslag om de noodzaak van een opvolger (Matthias) te rechtvaardigen en het apostelcollege compleet te maken. -> De dood van Judas diende zo niet alleen als moraliteit maar ook als kerkordelijke schakel in Handelingen.

1. Van verraad naar crisis: de aanloop van Matteüs 26 tot Matteüs 27

Het verraad van Jezus door Judas Iskariot voor dertig zilverlingen is een van de meest geciteerde momenten uit de lijdensgeschiedenis. De overeenkomst met de overpriesters wordt bondig beschreven door Matteüs 26:14-16, Marcus 14:10-11 en Lucas 22:1-6. Volgens Matteüs vroegen de priesters aan Judas: “Wat wilt gij ons geven, opdat wij Hem in uw handen overleveren?” – waarop hij de dertig zilverlingen verkoos, “de prijs van een slaaf” volgens de exegese van Matthew Henry [29].

De profetische achtergrond van dit bedrag ligt in Zacharia 11:12-13, waar de “goede Herder” voor dertig zilverlingen gewaardeerd wordt en het zilver “in het huis des HEEREN, voor den pottenbakker” geworpen moet worden [33]. Deze oudtestamentische tekst markeert het verraad van Israël tegen zijn herder en verbindt het symbolische bedrag aan verachting en de aankoop van een veld. Matteüs ziet in dit alles de vervulling van wat door de profeten was voorzegd: de schandelijke prijs, het werpen in de tempel en de uiteindelijke bestemming van het geld – de akker van de pottenbakker [19]. De waarde van dertig zilverlingen functioneert zo als moreel kompas: het is een bedrag dat noch de ware waarde van de Messias weerspiegelt noch een som die als offergeld in de tempelkist aanvaard mag worden.

2. Matteüs 27:3-10 – berouw, verhanging en de bloedakker

Matteüs is de enige evangelist die de onmiddellijke nasleep van het verraad in detail beschrijft. Wanneer Judas ziet dat Jezus formeel veroordeeld is, overvalt hem een hevige spijt en hij brengt de zilverlingen terug naar de overpriesters en oudsten. In de Statenvertaling luidt de sleuteltekst:

“Toen heeft Judas, dien Hem verraden had, ziende, dat Hij veroordeeld was, berouw gehad, en heeft de dertig zilveren penningen den overpriesters en den ouderlingen wedergebracht, zeggende: Ik heb gezondigd, verradende het onschuldig bloed! Maar zij zeiden: Wat gaat ons dat aan? Gij moogt toezien. En als hij de zilveren penningen in den tempel geworpen had, vertrok hij, en heengaande verworgde zichzelven.” [37]

De rooms-katholieke encyclopedie vat samen dat Judas, afgewezen door de priesters, het geld in de tempel wierp en daarna vertrok [22]. De overpriesters weigeren het bedrag in de offerkist te leggen “dewijl het een prijs des bloeds is” – een formulering die de morele lading van het geld erkent [37].

In plaats van het geld terug te geven aan Judas, kopen de priesters er de akker des pottenbakkers mee, bestemd als begraafplaats voor vreemdelingen. Matteüs 27:8 concludeert: “Daarom is die akker genaamd de akker des bloeds, tot op den huidigen dag” [37]. Tot slot voegt Matteüs 27:9-10 een profetische markering toe – hij ziet in deze transactie de vervulling van het woord van de profeet Jeremia, hoewel de woorden inhoudelijk overeenkomen met Zacharia 11 [37].

Het contrast tussen Judas’ eigen optreden en het optreden van de overpriesters is veelzeggend: Judas wil het geld niet langer bezitten, maar kan het niet ongedaan maken; de priesters willen hun handen niet vies maken aan het geld, maar gebruiken het wel voor een aankoop. Beide partijen proberen hun verantwoordelijkheid af te schuiven – wat Matteüs portretteert als collectieve schuld voor het vergieten van “onschuldig bloed” [18].

3. Handelingen 1:16-20 – een tweede versie van Judas’ dood

Wanneer Petrus in Handelingen 1 kort na Pinksteren spreekt, geeft Lucas een tweede canonieke versie van wat er met Judas gebeurde. De Statenvertaling luidt:

“Deze dan heeft verworven een akker, door het loon der ongerechtigheid, en voorwaarts overgevallen zijnde, is midden opgeborsten, en al zijn ingewanden zijn uitgestort. En het is bekend geworden allen, die te Jeruzalem wonen, alzo dat die akker in hun eigen taal genoemd wordt Akeldama, dat is, een akker des bloeds.” [36]

Het contrast met Matteüs is direct zichtbaar. Bij Matteüs kochten de overpriesters de akker met het teruggegeven geld; bij Lucas verwierf Judas zelf een akker “door het loon der ongerechtigheid”. Lucas noemt geen verhanging, maar beschrijft een val voorover (“voorwaarts overgevallen zijnde”) gevolgd door een lichamelijk openbarsten waarbij alle ingewanden naar buiten kwamen. Bovendien koppelt Lucas de naam Akeldama rechtstreeks aan het bloed van Judas – en niet, zoals bij Matteüs, aan het bloed van Jezus waarvoor het geld oorspronkelijk betaald werd [1].

Het functionele doel van dit verslag binnen Handelingen is primair kerkordelijk: Judas’ dood en het woest worden van zijn woonstede vormen de aanleiding voor de noodzaak van een opvolger. Petrus citeert Psalm 69:26 (“Zijn woonstede worde woest”) en Psalm 109:8 (“Een ander neme zijn opzienersambt”), waarna het lot valt op Matthias, die met algemene stemmen tot de elf apostelen wordt gekozen [36]. Theologisch portretteert Lucas Judas als een godsoordeel: er is geen spijt of terugkeer mogelijk, alleen een lichamelijk en symbolisch einde [18].

4. Twee canonieke versies naast elkaar: harmonsatie of tegenstelling?

De twee canonieke versies verschillen op vier meetbare punten. De volgende tabel brengt ze systematisch in kaart:

Aspect	Matteüs 27:3-10	Handelingen 1:16-20
Wie kocht de akker?	De overpriesters, met het teruggegeven geld	Judas zelf, “door het loon der ongerechtigheid”
Doodsoorzaak	Verhanging (“verworgde zichzelven”)	Val voorover, lichaam barst open, ingewanden naar buiten
Etymologie van “Bloedakker”	Naar het bloed van Jezus (het bloedgeld)	Naar het bloed van Judas (zelf vergoten)
Functionele context	Vervulling van Zacharia 11:12-13	Rechtvaardiging van de keuze van Matthias als opvolger

Bron: synthese van [37], [36] en [19].

De meest aangehaalde harmonsatie is dat Judas zich eerst ophing en dat het touw (of de tak) brak, waarna hij viel en openbarstte. Deze lezing combineert beide versies in een sequentieel verhaal en is terug te vinden in de Legenda Aurea (13e eeuw), waar Judas zich ophangt en zijn lichaam daarna openbarst “als teken van verdorvenheid” [19]. Een variant van deze gedachte leeft sterk in Nederlandse reformatorische kringen, waar op RefoWeb wordt gespeculeerd dat Judas wellicht een touw aan een boomtak bond en zich probeerde te verhangen – “Lukas [beschrijft] het resultaat” [17].

Daartegenover staat de dominante moderne exegese dat het hier om twee onafhankelijke tradities gaat, die ook verschillende theologische agenda’s dienen. Matteüs benadrukt schuld en verantwoordelijkheid (priesters én Judas zijn schuldig); Lucas benadrukt goddelijk oordeel en kerkordelijke continuïteit (de twaalf moeten hersteld worden). Theoloog C.D. Gross suggereerde in de Gospel Coalition-analyse dat Lucas de Matteüs-versie mogelijk niet kende en putte uit een eigen, Jeruzalemse orale traditie [18]. Wetenschappers als F.F. Bruce en Barnabas Lindars wijzen erop dat de naam Akeldama in Handelingen mogelijk is afgeleid van een Aramese uitdrukking voor “veld van slaap/rust” (begraafplaats), die later door christelijke exegeten werd geïnterprefeerd als “veld van bloed” om de dood van Judas ermee te verbinden [1].

5. De Akker van Bloed: geografie, etymologie en huidige locatie

De Aramees-Griekse naam Akeldama (Ἁκελδαμά) of Hakeldama is een samentrekking van het Hebreeuws-Aramese Ḥaqel Dama en betekent letterlijk “veld van bloed” [1]. Het terrein ligt volgens de traditie in de Hinnomvallei (Gehinnom), direct ten zuiden van de Oude Stad van Jeruzalem, tussen de westelijke heuvel Sion en de oostelijke Olijfberg. De coördinaten worden考古 neerd op circa 31.76841° N, 35.23288° E [1].

Wikipedia documenteert dat het terrein in de middeleeuwen en daarna fungeerde als begraafplaats – eerst (volgens Matteüs) voor vreemdelingen die in Jeruzalem stierven zonder familiegraf, en later breder. De huidige site staat bekend als St. Onuphrius Monastery en wordt beheerd door de Grieks-Orthodoxe Kerk; het klooster ligt pal boven een reeks grotten die traditioneel als graftomben worden beschouwd [1]. Hedendaagse pelgrimsreizen beschrijven het terrein als “een plek van belang voor christelijke pelgrims” [35]. De exacte historische locatie van het oorspronkelijke “akker des pottenbakkers” blijft niet met zekerheid vast te stellen, maar de gangbare identificatie met de Hinnomvallei is breed aanvaard [19].

6. Theologische interpretaties: spijt versus bekering

De kernvraag in de theologische traditie is niet “wat deed Judas”, maar “was Judas’ terugkeer naar de priesters een echte bekering of slechts spijt?” Het antwoord hangt samen met een precieze keuze van het Griekse werkwoord in Matteüs 27:3.

Matteüs gebruikt metamelomai (μεταμεληθείς), dat in het NT meestal duidt op een gevoel van spijt over de gevolgen van een daad, niet op een fundamentele wending van het hart. Dit staat in contrast met metanoeo (μετανοέω), dat de gebruikelijke NT-term is voor bekering met levensverandering [7]. Matthew Henry benadrukt dat de prijs van dertig zilverlingen “in verhouding stond tot de verachtelijke waarde die aan Hem werd gehecht” – en dat het teruggeven van het geld niet betekende dat de zondaar zich tot God wendde [29].

De evangelische exegese vat het onderscheid scherp samen. In het artikel The True and Better Judas Iscariot schrijft The Gospel Coalition: “Judas bleef berouwvol maar niet bekeerd – hij bleef in de schaduw van schuld omdat hij niet naar Christus terugkeerde”. Bekering wordt gedefinieerd als “zelfonthulling, het hart blootgelegd, de geest vastbesloten om een nieuwe richting op te gaan” – een drieslag die bij Judas ontbrak [12]. Het praktische gevolg: Judas probeerde zelf zijn zonde ongedaan te maken door het geld terug te geven, maar zocht geen verzoening bij degene die hij had verraden. Toen dat zelfherstellende project faalde, bleef slechts de uitweg van de dood [7].

Categorie	Bron / houding	Bewijs
Spijt zonder bekering	Evangelische exegese (Grace to You, TGC)	Matteüs gebruikt metamelomai, niet metanoeo [7]
Berouw als onvolmaakt maar reëel	Rooms-katholieke encyclopedie	Judas probeerde het geld terug te geven en beleed schuld [22]
Ethisch-filosofisch	Reformatorische traditie (RefoWeb)	Zelfmoord als onontkoombare consequentie van onverzoende schuld [17]

De vroege kerk was hierin vrijwel unaniem. Paul David Tripp vat de patristische consensus samen: “The early church fathers unanimously saw his end as eternal loss, not eternal life. Judas did not turn toward the grace extended to him” [13]. De conclusie van deze exegetische lijn is dat Judas’ dood moreel relevant blijft: hij toont hoe een religieuze insider, zelfs na fysieke nabijheid tot Christus, definitief kan falen wanneer berouw niet leidt tot terugkeer.

7. Buitencanonieke tradities: Papias, Legenda Aurea en de evangeliën buiten de canon

Het verhaal van Judas’ dood bleef in de vroege kerk groeien. De kerkvader Papias van Hierapolis (begin 2e eeuw), overgeleverd door Apollinaris van Laodicea, beschreef een traditie waarin Judas na het verraad bleef leven en stierf aan een gruwelijke ziekte: zijn lichaam zou opgezwollen zijn tot een onmetelijke omvang en uiteindelijk “tot een hoop pus en maden” uiteen gevallen zijn [24]. Een andere lezing binnen dezelfde overlevering plaatst Judas’ dood in het publieke domein: hij werd in een smalle straat verpletterd door een stijdwagen [27].

Aan deze lijn voegen latere tradities nieuwe elementen toe. Aphrahat (Syrische kerkvader, 4e eeuw) beweerde dat Judas met een molensteen om de hals in zee werd geworpen [34]. Het apocriefe Evangelie van Judas (2e eeuw, herontdekt 2006 in Egyptische woestijn) presenteert een heel andere moraal: daar wordt Judas niet als verrader afgeschilderd maar als degene die Jezus helpt zijn lichaam te ontstijgen, en sterft door steniging die uitmondt in een ontmoeting met een wolk [34]. Het Evangelie van Barnabas gaat nog verder: daar wordt niet Jezus maar Judas gekruisigd, terwijl Jezus ontsnapt [34]. De 18e-eeuwse Engelse geleerde Gilbert Wakefield stelde ten slotte dat Judas simpelweg stierf aan difterie en een zenuwziekte – een naturalistische verklaring die de dood uit de sfeer van het godsoordeel haalde [34].

Al deze buitencanonieke versies bevestigen dat de dood van Judas in de vroege kerk een intense fascinatie uitoefende. Geen enkele echter heeft canonieke status. Voor de geloofsleer blijven Matteüs 27 en Handelingen 1 de twee ankerpunten – naast Zacharia 11:12-13 als profetisch fundament.

8. Synthese: waarom het verhaal van Judas’ nasleep eeuwen bleef boeien

Het verhaal van wat Judas deed na zijn verraad is een unicum in het Nieuwe Testament. Geen andere bijbelse figuur krijgt twee canonieke doodsvormen die letterlijk onverenigbaar lijken, en geen andere figuur heeft zo’n rijke schil van buitencanonieke uitbreidingen opgeroepen. Drie dimensies laten zien waarom.

1. Narratieve functie binnen beide bronnen. Bij Matteüs is Judas’ droevige afloop het sluitstuk van een verhaal dat begon met de vraag “wat wilt gij ons geven”: Judas’ verraad, zijn berouw, het teruggeven van het geld, de spent door de priesters van dat geld, en de aankoop van de akker – samen vormen ze een keten van collectieve medeplichtigheid die uitloopt op de profetie van Zacharia. Bij Lucas is Judas’ dood een functionele schakel in de kerkordelijke logica van Handelingen: een vervloekte plek moet worden ingevuld, en Matthias wordt verkozen om de cirkel van twaalf apostelen weer compleet te maken [18].

2. Theologische diepte. Het onderscheid tussen metamelomai en metanoeo in Matteüs 27:3 plaatst Judas’ verhaal precies op het snijvlak van twee bijbelse categorieën. Judas doet moreel gezien het “goede” door het geld terug te geven; hij biecht zelfs schuld met de woorden “Ik heb gezondigd, verradende het onschuldig bloed”. Maar hij doet theologisch gezien het verkeerde: hij probeert zelf zijn zonde ongedaan te maken in plaats van naar Christus terug te keren [7]. De dood door verhanging is dan niet alleen een existentiële wanhoopsdaad maar een moreel-theologische illustratie van wat Paulus later in Romeinen 2:5 zou omschrijven als “het vergaren van toorn op de dag van toorn”.

3. Historische verankering. De plaatsnaam Akeldama bleef door de eeuwen heen tastbaar aanwezig in het landschap van Jeruzalem. De Hinnomvallei ten zuiden van de Zion is vandaag de dag nog steeds te bezoeken en wordt nog steeds geassocieerd met begraven pelgrims en vreemdelingen [35]. Het feit dat een geografische plek deze dubbele mythische lading – schuld van de kopers én straf van de verrader – kan dragen, verklaart mede waarom het verhaal zo bleef hangen in de christelijke voorstelling.

Het contrast tussen de twee canonieke versies is geen probleem dat moet worden “opgelost” maar een structureel kenmerk van het Nieuwe Testament: dezelfde gebeurtenis wordt door verschillende auteurs vanuit verschillende theologische belangen verteld. Wie beide versies naast elkaar blijft lezen – in plaats van ze te harmoniseren tot één verhaal – ontdekt juist de rijkdom van een traditie die weigerde zich tot één canonisch detail te beperken.

Referenties

1. Akeldama. https://en.wikipedia.org/wiki/Akeldama
2. Hoe kreeg het Veld van Bloed zijn naam? : r/AskAChristian. https://www.reddit.com/r/AskAChristian/comments/x8vl3y/howdidthefieldofbloodgetitsname/?tl=nl
3. Field of Blood: Judas Iscariot’s End. https://www.artzabox.com/a/blog/holy-land-tours/does-the-field-of-blood-still-exist?srsltid=AfmBOopPyN2glmjqde91yh9bD_wzc731J2v8G8PEwBBvtoxO7mU4tetF
4. Judas’ akker en andere vraagtekens…. https://forum.refoweb.nl/viewtopic.php?t=15411
5. How did the Field of Blood get it’s name? : r/AskAChristian. https://www.reddit.com/r/AskAChristian/comments/x8vl3y/howdidthefieldofbloodgetitsname/
6. Did Judas Repent? – Store – Grace to You. https://shop.gty.org/library/bibleqnas-library/QA0115/did-judas-repent
7. Judas Iscariot: Remorse Too Late in Matthew 27:3-5. https://kingdomoftheheavens.net/judas-iscariot-remorse-too-late-in-matthew-273-5/
8. The repentance of Judas – Matthew 27. https://puritanboard.com/threads/the-repentance-of-judas-matthew-27.77761/
9. Did Judas repent? : r/BibleVerseCommentary. https://www.reddit.com/r/BibleVerseCommentary/comments/xjg6um/didjudasrepent/
10. Matthew 27:3-5 New Living Translation When Judas, who …. https://www.facebook.com/PHBibleSociety/posts/matthew-273-5new-living-translationwhen-judas-who-had-betrayed-him-realized-that/1373532658134349/
11. Was Judas Iscariot’s action repentance?. https://www.facebook.com/groups/PastorToThePastors/posts/4303401283309557/
12. The True and Better Judas Iscariot. https://www.thegospelcoalition.org/article/judas-repent/
13. 🪙 Did Judas Iscariot repent? I talk about the seriousness of …. https://www.facebook.com/pdtripp/posts/-did-judas-iscariot-repent-i-talk-about-the-seriousness-of-sin-and-the-grace-ava/1166025911554713/
14. Judas Iscariot raises the most issues with Christianity for me. https://www.reddit.com/r/Christianity/comments/1sarbb7/judasiscariotraisesthemostissueswith/
15. Is Handelingen 1:18 een vreemde of verrassende manier …. https://www.reddit.com/r/AskAChristian/comments/1n42hjl/isacts118aweirdorsurprisingwayto_describe/?tl=nl
16. Is the story of Judas’ death in Acts 1:16-19 literal or …. https://www.facebook.com/groups/therealmenofgod/posts/2084111778700816/
17. Judas’ einde… – RefoWeb.nl. https://forum.refoweb.nl/viewtopic.php?t=9870
18. Judas’s Demise in Matthew 27 and Acts 1. Do They …. https://www.thegospelcoalition.org/article/judas-demise-matthew-1-acts-1/
19. Judas Iskariot. https://nl.wikipedia.org/wiki/Judas_Iskariot
20. Er zijn twee verschillende verslagen over de dood van …. https://www.reddit.com/r/AskBibleScholars/comments/1o9yuze/therearetwodifferingaccountsofjudass_death/?tl=nl
21. Judas Iskariot. De rare sprongen van een kat met …. https://www.theologie.nl/judas-iskariot-de-rare-sprongen-van-een-kat-met-minstens-negen-levens/?srsltid=AfmBOoqiB5LfXdOi9iCmzcoJS9VA3u86XKIPk3NHbXqw-zrR4RdLAxQI
22. Judas Iskariot. https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/j/judas-iskariot
23. Vragen met tag ‘Judas’. https://www.refoweb.nl/vragenrubriek/tag/judas/
24. Apollinaris of Laodicea, Papias, and the death of Judas.. https://earlywritings.com/forum/viewtopic.php?t=1786
25. Judas Iskariot. De rare sprongen van een kat met …. https://www.theologie.nl/judas-iskariot-de-rare-sprongen-van-een-kat-met-minstens-negen-levens/?srsltid=AfmBOopzr2F9c7wlb3N0Yxjrev4MjHYWAE_6FpG3RotA3ljGhbJMAdHT
26. Why does Papius of Hieropolis say Judas Iscariot was run …. https://www.quora.com/Why-does-Papius-of-Hieropolis-say-Judas-Iscariot-was-run-over-by-a-chariot
27. Papias on Judas Iscariot, as reported by Apollinaris of …. https://www.roger-pearse.com/weblog/2009/07/28/papias-on-judas-iscariot-as-reported-by-apollinaris-of-laodicea/
28. Papias Knew the Identity of “Judas”. https://earlywritings.com/forum/viewtopic.php?t=1043
29. Zechariah 11 – Bijbelverkaring van Matthew Henry – Bible …. https://studylight.org/commentaries/dut/mhm/zechariah-11.html
30. Why does Matthew 27:9 attribute the prophecy to Jeremiah …. https://www.gotquestions.org/Matthew-27-9-Jeremiah-Zechariah.html
31. Part 7: Old Testament prophecies fulfilled in Jesus Christ …. https://www.facebook.com/groups/bible7verses/posts/25054585487529822/
32. Zacharia 11:07 De ik-figuur: Judas?. https://jaapfijnvandraat.nl/zacharia-1107-de-ik-figuur-judas/
33. Zacharia 11 – Oude Testament. https://www.statenvertaling.net/bijbel/zach/11.html
34. Judas Iskariot. De rare sprongen van een kat met (minstens) negen levens. https://www.theologie.nl/judas-iskariot-de-rare-sprongen-van-een-kat-met-minstens-negen-levens/
35. Artza Store. https://www.artzabox.com/a/blog/holy-land-tours/does-the-field-of-blood-still-exist
36. Fetched web page. https://www.statenvertaling.net/bijbel/hand/1.html
37. Fetched web page. https://www.statenvertaling.net/bijbel/matt/27.html