Samenvatting
De aangehaalde redenering bewijst geen tegenspraak. Zij signaleert wel een werkelijk filosofisch probleem: hoe kan God onveranderlijk en tijdloos zijn en toch een tijdelijke wereld scheppen en daarin handelen? Het antwoord hangt af van wat men onder eeuwigheid, verandering en goddelijk handelen verstaat.
- Twee Eeuwigheidsbegrippen: Boethius onderscheidt eindeloze opeenvolging van het gelijktijdig bezitten van het gehele leven. Een beginloze God is dus niet automatisch een tijdloze God. -> Bepaal eerst welk eeuwigheidsbegrip de redenering gebruikt. [13]
- Een Verborgen Premisse: De stap van scheppen naar veranderen in God is niet vanzelfsprekend. Thomas onderscheidt een onveranderlijke wil van het willen van veranderlijke gebeurtenissen. -> Onderbouw waarom een nieuw gevolg noodzakelijk een nieuwe toestand in God vereist. [14]
- Geen Tijd Voor De Tijd: Volgens Augustinus ontstaat tijd met de schepping. Er is dan geen eerdere periode waarin God nog niet schept. -> Lees Gods voorafgaan aan de wereld niet zonder meer als temporeel voorafgaan. [2]
- Bijbelse Beelden Zijn Geen Metafysisch Bewijs: Genesis beschrijft God als vormgever en als aanwezige gesprekspartner; Exodus verbindt vertrouwelijke omgang juist met de onmogelijkheid Gods aangezicht te zien. -> Neem de verhalen serieus zonder er onmiddellijk een lichamelijke, tijdelijke godsleer uit af te leiden. [1][9][6]
- Temporele Alternatieven Zijn Mogelijk: Temporeel theisme en open theism leggen andere accenten dan de klassieke tijdloosheidsleer. Vooral open theism benadrukt een dynamische verhouding tussen God en vrije schepselen. -> Beoordeel deze modellen afzonderlijk, niet als varianten van dezelfde onveranderlijkheidsleer. [10][15]
- De Werkelijke Discussie: De sterkste tegenwerping betreft niet het letterlijk doormidden breken van eeuwigheid, maar de mogelijkheid van tijdloze kennis, liefde en responsiviteit. -> Formuleer de kritiek als een probleem voor een bepaalde godsleer, niet als een reeds bewezen contradictie. [7]
1. Waarom de conclusie niet uit de premissen volgt
De redenering combineert verschillende beweringen: God heeft geen begin of einde; God schept; God verschijnt aan mensen; daarom wordt Gods eeuwigheid onderbroken. Om de conclusie te laten volgen, zijn echter aanvullende premissen nodig.
Een scherpere reconstructie luidt:
- God is tijdloos: in Gods bestaan is geen opeenvolging van toestanden.
- God schept en handelt in een tijdelijke wereld.
- Ieder handelen in een tijdelijke wereld vereist opeenvolgende toestanden in de handelende zelf.
- Daarom is God niet tijdloos.
Deze reconstructie levert een inconsistent geheel op als men alle premissen aanvaardt. Maar juist de derde premisse is omstreden. De klassieke positie bestrijdt dat verandering in het gevolg noodzakelijk verandering in Gods handelen of willen betekent. Thomas formuleert dit expliciet: iets anders willen op verschillende momenten is niet hetzelfde als willen dat verschillende dingen op verschillende momenten gebeuren. [14]
Bovendien zegt de oorspronkelijke openingszin alleen dat God beginloos en eindeloos is. Daaruit volgt geen onveranderlijkheid. Een wezen zou, begripsmatig gesproken, altijd kunnen bestaan en toch verschillende ervaringen hebben. De redenering verschuift daardoor gemakkelijk van eeuwigheid als onbegrensde levensduur naar eeuwigheid als afwezigheid van opeenvolging. Die begrippen worden in de filosofische literatuur uitdrukkelijk onderscheiden. [10]
Ook het woord contact doet ongemerkt veel werk. Een lichamelijke ontmoeting veronderstelt plaatselijke aanwezigheid en interactie. Maar de stelling dat de wereld van God afhankelijk is, hoeft niet te betekenen dat God als een lichaam naast andere lichamen staat. Dat onderscheid is kenmerkend voor de klassieke analyse van schepping als afhankelijkheid van een eerste oorzaak. [11]
De juiste tussenconclusie is daarom: de redenering stelt een goede vraag, maar behandelt een betwiste vooronderstelling als een vanzelfsprekendheid. Wie tijdloos goddelijk handelen onmogelijk vindt, moet uitleggen waarom iedere denkbare vorm van handelen intrinsieke verandering vereist. Alleen voorbeelden van menselijk handelen volstaan daarvoor niet.
2. Boethius en Augustinus: eeuwigheid is niet altijd eindeloze tijd
Boethius: het gehele leven, niet een eindeloze reeks momenten
In De consolatione philosophiae, boek V, proza 6, omschrijft Boethius eeuwigheid als het gelijktijdige en volledige bezit van een oneindig leven. Een tijdelijk wezen doorloopt zijn leven: het verleden is voorbij en de toekomst is nog niet aanwezig. Gods eeuwigheid bestaat volgens hem juist niet uit die opeenvolging. [13]
Hierdoor verandert de betekenis van de vraag of de schepping Gods eeuwigheid in twee delen splitst. Bij eindeloze duur kan men onderscheiden tussen gebeurtenissen eerder en later in een geschiedenis. Bij Boethius is eeuwigheid echter geen tijdlijn die ergens een scheppingsmoment bevat. God is volgens hem ook niet ouder dan zijn schepselen door een grotere hoeveelheid verstreken tijd, maar gaat hun op een andere wijze vooraf. [13]
Dat betekent niet dat God binnen dit model slechts gedurende een uiterst kort ogenblik bestaat. Het goddelijke heden is geen seconde zonder vervolg, maar de ontkenning van het achtereenvolgens ontvangen en verliezen van leven. Wie dit model wil bekritiseren, moet dus onderzoeken of zo’n niet-opeenvolgend leven begrijpelijk is, niet of een oneindig lange tijdlijn kan worden onderbroken.
Augustinus: er was geen eerdere periode van nietsdoen
Augustinus behandelt in Confessiones XI, 13 vrijwel precies de vraag achter de aangehaalde redenering: wat deed God voordat Hij hemel en aarde maakte? Zijn antwoord is dat God ook de tijd maakt. Er kon daarom geen tijd verstrijken voordat God tijd schiep; er was toen geen tijdelijk ’toen’. [2]
Daarmee wijst Augustinus het beeld af van God die eerst eindeloos wacht en daarna besluit te gaan scheppen. Zo’n voorstelling voert al tijd in voordat de tijd bestaat. Gods voorafgaan aan de schepping is in zijn model geen eerder moment, maar een andere verhouding: de schepper is de grond van het bestaan van de tijdelijke werkelijkheid. Augustinus zegt uitdrukkelijk dat God de tijd niet door tijd voorafgaat. [2]
Binnen deze opvatting verdeelt de schepping Gods eeuwigheid dus niet in een voor en een na. Zij markeert het begin van de tijd van de schepping. Dat is een antwoord vanuit een bepaalde metafysica; het is niet de enige mogelijke betekenis van religieuze taal over eeuwigheid.
3. Thomas: schepping, tijdsbegin en verandering zijn verschillende vragen
Ex nihilo is geen bewerking van het niets
De klassieke leer van creatio ex nihilo betekent dat God geen voorafbestaande materie nodig heeft om te scheppen. Het niets is geen grondstof, lege ruimte of zelfstandig iets waaruit God een wereld vervaardigt. De katholieke catechismus verwoordt die leer als scheppen zonder voorafbestaande werkelijkheid of hulp, en niet als een noodzakelijke uitvloeiing van Gods wezen. [12]
Thomas analyseert schepping daarom anders dan gewone verandering. Bij verandering is er iets dat eerst zo is en daarna anders: hout wordt bijvoorbeeld een tafel. Bij schepping gaat het om het bestaan van het schepsel als geheel; er is geen reeds bestaand subject dat de overgang van niet-bestaan naar bestaan ondergaat. Daarom noemt hij schepping, strikt genomen, geen verandering of beweging. [11]
Het onderscheid is belangrijk voor het Adamvoorbeeld. Het vormen van een mens uit materiaal en het scheppen van alle werkelijkheid zijn niet zonder meer hetzelfde soort handeling. Ook de klassieke leer onderscheidt de menselijke ambachtsman, die iets uit gegeven materiaal maakt, van God als schepper zonder voorafgegeven materiaal. [12]
Schepping hoeft begripsmatig niet hetzelfde te zijn als een eerste moment
Thomas maakt bovendien onderscheid tussen de afhankelijkheid van de wereld van God en de vraag of de wereld een eerste tijdstip heeft. In Summa theologiae I, vraag 46, artikel 2, behandelt hij het feitelijke begin van de wereld als een geloofswaarheid, niet als iets dat filosofisch afdoende bewezen kan worden. Een door God veroorzaakte wereld zonder temporeel begin sluit hij niet eenvoudig als tegenstrijdig uit. [8]
Dit is een wezenlijke correctie op de gedachte dat schepping noodzakelijk betekent dat God op een bepaald moment aan een nieuw project begint. In Thomas’ analyse betekent geschapen-zijn allereerst dat het bestaan ontvangen en afhankelijk is. Voor de wereld die daadwerkelijk een begin heeft, zegt hij vervolgens dat hemel en aarde samen met de tijd geschapen zijn. [11][8]
Nieuwe gevolgen hoeven volgens Thomas geen nieuwe wil te betekenen
Thomas’ concrete antwoord op veranderlijke gebeurtenissen is dat God onveranderlijk kan willen dat het ene nu en het andere later gebeurt. Het verschil tussen die gebeurtenissen hoeft dan geen herziening van Gods wil te zijn. Tegelijk beweert Thomas niet dat God noodzakelijk deze wereld moet willen: hij onderscheidt Gods noodzakelijke willen van zijn eigen goedheid van het niet absoluut noodzakelijke willen van schepselen. [14]
Daarmee biedt hij een samenhangend onderscheid, geen onbetwist bewijs. De filosofische inzet blijft of een onveranderlijke oorzaak werkelijk vrije en concrete geschiedenis kan veroorzaken. De schepping levert binnen Thomas’ model geen onderbreking van Gods bestaan op; de verdediging van dat model vereist wel meer dan alleen het uitspreken van het woord tijdloosheid.
4. Adam, Eva en Abraham: wat Genesis wel en niet vastlegt
Adam en Eva: lichamelijke vormgeving in beeldende taal
Twee details in de aangehaalde redenering verdienen correctie. Genesis 2:7 spreekt over het vormen van de mens uit stof van de aardbodem, gevolgd door het inblazen van levensadem. Het beeld doet denken aan een pottenbakker; ‘klei’ is een begrijpelijke beeldende weergave, maar niet de precieze formulering van deze passage. [1]
Genesis 2:21-22 vertelt vervolgens dat God iets uit Adams lichaam neemt en daaruit de vrouw bouwt. De gebruikelijke vertaling spreekt van een rib. Dat Eva rondom een rib wordt geformeerd, staat er niet: de tekst spreekt over haar vorming uit wat van de man genomen is. [1]
Deze beschrijvingen zijn antropomorf: zij spreken over God door middel van herkenbare menselijke handelingen. Dat betekent niet automatisch dat zij niets over werkelijk goddelijk handelen zeggen. Het betekent wel dat men moet onderscheiden tussen de vertelde handeling en een metafysische conclusie over Gods lichaam, handen of opeenvolgende innerlijke toestanden. De toelichting bij Genesis 2 benoemt expliciet het beeld van God als pottenbakker en de bijzondere verbondenheid tussen man en vrouw. [1]
Abraham: de verschijning is lichamelijk verteld, de godsleer niet uitgewerkt
Genesis 18 is sterker dan een louter abstracte mededeling dat Abraham God ervaart. Het hoofdstuk opent met de verschijning van JHWH, waarna Abraham drie mannen ziet. Hij biedt hun rust en voedsel aan. Het verhaal presenteert Gods aanwezigheid dus in concrete, lichamelijke en sociale vormen. [9]
Toch vallen de identificaties niet eenvoudig samen. Genesis 19:1 noemt de twee bezoekers die Sodom bereiken engelen. De toelichting bij Genesis 18 begrijpt de wisselende aanduidingen als een verhalende uitdrukking van Gods mysterieuze aanwezigheid. Een theofanie is zo’n goddelijke verschijning; dat begrip beantwoordt nog niet de vraag hoe Gods wezen zich tot de zichtbare verschijningsvorm verhoudt. [5][9]
Abrahams voorbede is eveneens werkelijk dialogisch verteld. Hij vraagt of de rechtvaardige met de schuldige zal omkomen, en God zegt de stad ter wille van rechtvaardigen te zullen sparen. De dialoog eindigt met het vertrek van JHWH. Maar de passage vertelt niet dat Gods eeuwigheid ophoudt, en evenmin dat God door Abraham aantoonbaar een eerder onvoorwaardelijk besluit herziet. De toezeggingen zijn voorwaardelijk geformuleerd. [9]
De tekst ondersteunt dus goddelijke nabijheid en aanspreekbaarheid, maar beslist niet zelfstandig tussen tijdloos en temporeel theisme. De uitspraak dat Abraham zich in Gods fysieke aanwezigheid bevindt, is als beschrijving van de verhaalscenerie verdedigbaar. Als conclusie dat Gods eigen wezen daarom een lichaam of een tijdelijke levensloop heeft, gaat zij verder dan wat het verhaal vastlegt.
5. Mozes: Exodus combineert ontmoeting met onzichtbaarheid
De verhalen over Mozes maken een eenvoudig lichamelijk godsbeeld moeilijker, niet gemakkelijker. In Exodus 3 verschijnt eerst de engel van JHWH in het vuur van de struik; vervolgens roept God Mozes vanuit die struik. De tekst verbindt dus bemiddelde verschijning en rechtstreeks goddelijk spreken. [3]
De godsnaam in Exodus 3:14 heeft een belangrijke plaats gekregen in latere beschouwingen over Gods zijn. Maar de toelichting bij deze passage maakt onderscheid tussen die theologische receptie en de precieze betekenis van het Hebreeuws. Men kan de tekst daarom niet zonder extra argument als een rechtstreeks bewijs van filosofische tijdloosheid gebruiken. De omliggende belofte dat God met Mozes zal zijn, legt bovendien een duidelijk relationeel accent. [3]
Nog pregnanter is Exodus 33. Vers 11 beschrijft het spreken van JHWH met Mozes als spreken van aangezicht tot aangezicht, zoals iemand met een vriend spreekt. Toch zegt God in vers 20 dat Mozes zijn aangezicht niet kan zien en in leven blijven. Vervolgens spreekt de tekst over Gods hand en rug, terwijl Mozes slechts beschermd iets van de voorbijgaande heerlijkheid mag zien. [6]
Deze combinatie laat zien waarom men spreken van aangezicht tot aangezicht niet automatisch als ongehinderde lichamelijke waarneming moet lezen. De uitdrukking kan de directheid en vertrouwelijkheid van het spreken benadrukken. Tegelijk zou het te gemakkelijk zijn alle visuele taal weg te verklaren: Exodus 24:9-11 zegt daadwerkelijk dat Mozes en de andere vertegenwoordigers de God van Israel zien en eten en drinken. [4]
De teksten bewaren daarmee een spanning tussen nabijheid en onbenaderbaarheid, tussen verschijning en verborgenheid. Een klassieke uitleg kan zeggen dat Gods tijdelijke manifestatie geen verandering van Gods wezen is; een temporele uitleg kan juist de ontmoeting en het antwoord benadrukken. Geen van beide mag haar volledige metafysica presenteren alsof die zonder interpretatieve stappen uit deze passages volgt.
6. De echte moeilijkheid: kan een tijdloze God werkelijk antwoorden?
De klassieke oplossing mag niet worden afgedaan als een woordspel, maar zij kent wel een scherpe prijs. Thomas beschouwt de verhouding van het schepsel tot God als een werkelijke afhankelijkheidsrelatie. De corresponderende relatie in God is volgens hem geen nieuwe werkelijke bepaling in Gods wezen, maar een betrekking van het verstand. Daarmee ontkent hij niet dat schepselen werkelijk van God afhankelijk zijn; hij ontkent dat hun ontstaan iets aan Gods wezen toevoegt. [11]
Dat onderscheid lijkt op het verschil tussen intrinsieke en extrinsieke verandering. Iemand kan bijvoorbeeld kleiner dan zijn kind worden doordat het kind groeit, zonder zelf van lengte te veranderen. Als illustratie bewijst dit alleen dat niet elke nieuwe relationele beschrijving een innerlijke verandering vereist. Het bewijst nog niet dat Gods liefhebben, kennen en antwoorden geheel op dezelfde manier kunnen worden begrepen.
Hier raakt Abrahams voorbede de kern. De klassieke uitleg kan zeggen dat zowel het gebed als de reactie erop in Gods ene, niet-opeenvolgende handelen begrepen zijn. Daartegenover staat de vraag of antwoorden nog werkelijk antwoorden is wanneer God geen nieuwe toestand kent na het horen van het gebed. De filosofische literatuur noemt gebedsverhoring, liefde, historische betrokkenheid en intentioneel handelen juist als belangrijke uitdagingen voor tijdloosheid. [7]
Hetzelfde probleem verschijnt bij kennis. Weten dat een gebeurtenis op een bepaalde datum plaatsvindt, lijkt iets anders dan weten dat zij nu plaatsvindt. Als er een objectief voortschrijdend heden bestaat, kan men betogen dat volmaakte kennis mee moet veranderen. Verdedigers van tijdloosheid bestrijden dat die verandering in God nodig is; hoe overtuigend dat antwoord is, hangt mede af van de gekozen filosofie van tijd. [7][17]
Dit is het sterkste aanknopingspunt voor kritiek op de klassieke leer. Niet: scheppen maakt een gat in eeuwigheid. Wel: misschien kan een wezen zonder opeenvolgende toestanden niet op de vereiste manier persoonlijk betrokken zijn. Dat is een inhoudelijk argument dat verdedigd en weerlegd kan worden, geen rechtstreeks gevolg van het woord schepping.
7. Temporeel theisme en open theism kiezen andere uitgangspunten
Een temporele godsleer kan stellen dat God werkelijk achtereenvolgens handelt, kent en reageert, terwijl zijn bestaan niet begint of eindigt. Eeuwigheid betekent dan een onbegrensd goddelijk leven, niet afwezigheid van alle opeenvolging. In zo’n model hoeft schepping Gods eeuwigheid niet te onderbreken: er gebeurt iets nieuws in Gods geschiedenis zonder dat God ophoudt te bestaan. De literatuur onderscheidt deze temporele opvatting uitdrukkelijk van de tijdloze. [10]
Open theism geeft de relationele gedachte een specifieke invulling. Vertegenwoordigers zoals William Hasker, Clark Pinnock, John Sanders en Gregory Boyd benadrukken vrije samenwerking tussen God en schepselen. Toekomstige vrije beslissingen liggen volgens dit model niet allemaal vast als door God reeds definitief gekende gebeurtenissen. [15]
Open theists willen daarmee niet eenvoudig Gods alwetendheid opgeven. Zij betogen bijvoorbeeld dat er over sommige toekomstige vrije handelingen nog geen vaststaande waarheden zijn, of dat zulke contingente toekomstige waarheden niet kenbaar zijn. God kent volgens deze benadering alles wat kenbaar is. De winst is een directere uitleg van wederkerigheid; de discussieprijs betreft onder meer voorkennis en voorzienigheid. [15]
Temporeel theisme is echter niet automatisch open theism. Dat God opeenvolging kent, beslist op zichzelf nog niet welke toekomstige feiten kenbaar zijn. Evenmin moet het worden vereenzelvigd met procestheologie: de literatuur vermeldt expliciet dat veel temporele theisten die gevolgtrekking afwijzen. [10]
Een apart geval is William Lane Craigs hybride model: God is tijdloos zonder schepping en tijdelijk met schepping. Het neemt serieus dat een werkelijke wereldrelatie temporeel kan zijn, maar roept precies de vraag op die in de oorspronkelijke redenering meespeelt: hoe kan tijdloosheid overgaan in tijdelijkheid? Craig probeert die toestanden niet als een vroeger en later binnen een reeds bestaande tijd te begrijpen; de houdbaarheid daarvan blijft omstreden. [10][17]
De keuze is dus niet tussen een onbetwist klassieke leer en een bewezen contradictie. Er bestaan verschillende modellen, elk met eigen verklaringskracht en problemen.
8. Synthese: geen bewezen onderbreking, wel een godsleerafhankelijk probleem
De belangrijkste posities verschillen op meer dan alleen het woord eeuwigheid:
| Model | Betekenis van eeuwigheid | Relatie tot schepping en verandering | Sterkte | Centrale moeilijkheid |
|---|---|---|---|---|
| Klassiek tijdloos theisme: Augustinus, Boethius, Thomas | Geen opeenvolging in Gods leven | Tijdelijke gevolgen zonder nieuwe intrinsieke toestand in God | Onderscheidt de grond van tijd van gebeurtenissen in tijd | Tijdloze kennis, liefde en responsiviteit verklaren. [2][13][14][7] |
| Temporeel theisme | God leeft door opeenvolgende momenten | Werkelijke historische betrokkenheid is mogelijk | Sluit directer aan bij dialogische godsvoorstellingen | Verhouding tot goddelijke onafhankelijkheid en onveranderlijkheid. [10] |
| Open theism | Temporeel en dynamisch goddelijk leven | Vrije beslissingen bepalen mede de verdere relatie | Sterke nadruk op wederkerigheid en open toekomst | Voorkennis en voorzienigheid opnieuw verantwoorden. [15] |
| Craigs hybride model | Tijdloos zonder, tijdelijk met schepping | Schepping gaat samen met goddelijke tijdelijkheid | Verbindt een tijdloze oorsprong met temporele betrokkenheid | Een overgang begrijpen die zelf niet al een temporeel daarvoor veronderstelt. [10] |
De vergelijking laat een niet-oplosbare spanning door eenvoudige woordkeuze zien. Het klassieke model beschermt Gods onafhankelijkheid door verandering aan de kant van de schepping te plaatsen; temporele modellen maken de wederkerigheid gemakkelijker voorstelbaar, maar moeten andere traditionele eigenschappen opnieuw doordenken.
Is ‘onderbreking van de eeuwigheid’ een contradictio in terminis? Dat hangt af van de precieze betekenis:
- Bij eeuwigheid als beginloos en eindeloos bestaan is een nieuwe handeling geen onderbreking van dat bestaan. Veranderen is niet hetzelfde als ophouden te bestaan.
- Bij eeuwigheid als tijdloosheid is een werkelijk vroeger en later in God daarmee onverenigbaar. Maar dat scheppen zo’n vroeger en later in God veroorzaakt, is juist de nog te bewijzen stelling.
- Als onderbreking letterlijk betekent dat God gedurende een periode niet eeuwig bestaat, botst dat met de definitie. Alleen voert de aangehaalde redenering geen grond aan om te denken dat schepping Gods bestaan tijdelijk opheft.
Het nauwkeurigste oordeel luidt daarom: de redenering verwart verschillende betekenissen van eeuwigheid en veronderstelt onbewezen dat tijdelijk handelen intrinsieke verandering in God vereist. Zij weerlegt noch beginloze goddelijke duur, noch op zichzelf de klassieke tijdloosheidsleer. Wel wijst zij terecht op de diepere, nog steeds omstreden vraag of een tijdloze en onveranderlijke God werkelijk kan scheppen, ontmoeten en antwoorden. De Bijbelse verhalen maken die vraag dringend; zij leveren niet zonder verdere interpretatie het definitieve filosofische antwoord. [7][10]
References
- bible.usccb.org bible.usccb.org
- Logos Virtual Library: Saint Augustine: Confessions, XI, 13 logoslibrary.org
- bible.usccb.org bible.usccb.org
- bible.usccb.org bible.usccb.org
- bible.usccb.org bible.usccb.org
- bible.usccb.org bible.usccb.org
- Eternity in Christian Thought (Stanford Encyclopedia of Philosophy) plato.stanford.edu
- SUMMA THEOLOGIAE: The beginning of the duration of creatures (Prima Pars, Q. 46) newadvent.org
- Genesis, CHAPTER 18 | USCCB bible.usccb.org
- Divine Eternity – St Andrews Encyclopaedia of Theology saet.ac.uk
- Summa Theologica isidore.co
- Paragraph 4. The Creator vatican.va
- exclassics.com exclassics.com
- SUMMA THEOLOGIAE: The will of God (Prima Pars, Q. 19) newadvent.org
- Open Theism | Internet Encyclopedia of Philosophy iep.utm.edu
- Immutability (Stanford Encyclopedia of Philosophy) plato.stanford.edu
- God and Time | Internet Encyclopedia of Philosophy iep.utm.edu

Geef een reactie