Samenvatting

• Levende Diversiteit: San is een verzamelnaam voor verschillende volken en gemeenschappen, vooral in Botswana en Namibie, maar ook in Zuid-Afrika en andere landen. -> Beschouw hen niet als een verdwenen beschaving of een enkel, onveranderlijk volk. [1]
• Oude Cultuur, Geen Stilstand: Bij Border Cave zijn voorwerpen gevonden die ongeveer 44.000 jaar oud zijn en overeenkomsten vertonen met later San-materiaal. Een ononderbroken, identieke San-cultuur volgt daar niet uit. -> Onderscheid archeologische overeenkomsten van bewezen culturele continuiteit. [12][6]
• Diepe Genetische Wortels: Een studie uit 2017 schatte een vroege splitsing tussen menselijke voorouderpopulaties op 350.000 tot 260.000 jaar geleden. Dat is geen geboortedatum van het San-volk. -> Houd genetische afstamming en culturele identiteit uit elkaar. [14]
• Drie Taalfamilies: De betreffende talen behoren tot Kx’a, Tuu en Khoe-Kwadi, niet tot een enkele bewezen ‘Khoisan’-taalfamilie. -> Spreek over afzonderlijke talen; klikmedeklinkers maken die niet primitief of onderling hetzelfde. [5]
• Koloniaal Geweld: Historisch onderzoek naar de Kaap beschrijft landroof, massamoord, gevangenneming en dwangarbeid. -> Verklaar de huidige kwetsbaarheid niet uitsluitend vanuit culturele verschillen, maar ook vanuit deze geschiedenis. [7]
• Rechten In 2026: De mensenrechtenrapportage van IWGIA uit 2026 toont zowel nieuwe initiatieven als aanhoudende problemen met land, onderwijs en erkenning. Veel beschreven gebeurtenissen vonden plaats in 2025. -> Onderscheid recente vooruitgang van daadwerkelijk opgeloste problemen. [9][8]

1. Wie zijn de San, en waarom is ‘oude beschaving’ misleidend?

De San zijn diverse hedendaagse volken en gemeenschappen in zuidelijk Afrika. De verzamelnaam verwijst naar groepen met verschillende talen, lokale geschiedenissen en identiteiten, waarvan veel voorouders leefden van jagen en verzamelen. Het National Museum of Ethnology beschrijft juist de uiteenlopende manieren waarop hedendaagse San omgaan met andere samenlevingen, overheden en internationale organisaties. [1]

De grootste concentraties bevinden zich in de Kalahariregio van Botswana en Namibie. Daarnaast wonen San in Zuid-Afrika, Angola, Zambia en Zimbabwe. De Kalahari is dus belangrijk, maar San en Kalahari zijn geen synoniemen: niet iedere San-gemeenschap woont er, en niet iedere inwoner van de Kalahari is San. [1]

Ook binnen landen bestaan verschillende gemeenschappen. Voorbeelden zijn de Ju/’hoansi, !Xun, Khwe, Naro en de Zuid-Afrikaanse gemeenschap die doorgaans als de Khomani wordt aangeduid. Hun namen en talen zijn niet onderling uitwisselbaar. In Zuid-Afrika wonen bijvoorbeeld ook !Xun en Khwe die vanuit Namibie en zuidelijk Angola naar het land kwamen. [13][4]

Welke benaming is passend?

‘Bosjesmannen’ is een historische benaming die tegenwoordig vaak als ongepast of kwetsend wordt beschouwd. Het verwante Engelse Bushmen komt nog voor in oudere publicaties en wordt soms ook door betrokkenen gebruikt. Er bestaat geen naam die iedereen overal verkiest: ook ‘San’ heeft een ingewikkelde geschiedenis. Vertegenwoordigers van verschillende taalgroepen aanvaardden de term in 1996 als gezamenlijke externe aanduiding; waar mogelijk verdienen specifieke gemeenschapsnamen de voorkeur. [1]

San moeten evenmin zonder meer worden gelijkgesteld aan de Khoekhoe, onder wie de Nama. De historische verzamelterm ‘Khoisan’ brengt verschillende bevolkingen samen, maar betekent niet dat zij een volk of een bewezen taalfamilie vormen. [1][5]

Voor het onderwerp ‘oude beschaving’ zijn de San vooral relevant vanwege hun diepe geschiedenis en rijke kennis- en kunsttradities. Het woord wordt misleidend zodra het suggereert dat zij verdwenen zijn, buiten de geschiedenis staan of nog precies leven zoals mensen in de prehistorie. Een betere omschrijving is: levende gemeenschappen met zeer oude wortels. [1][6]

2. Hoe oud zijn hun culturele en genetische geschiedenis?

Er bestaat geen enkele wetenschappelijk vastgestelde ‘leeftijd van de San’. Archeologen onderzoeken voorwerpen en praktijken; genetici onderzoeken afstammingsrelaties; gemeenschappen ontlenen hun identiteit ook aan taal, verwantschap en geschiedenis. Deze vragen leveren verschillende tijdschalen op. [12][6][14]

Onderwerp	Wat het onderzoek laat zien	Wat daar niet uit volgt
Archeologische overeenkomsten	Onderzoekers verbinden een complex van vondsten uit Border Cave met ontwikkelingen rond 44.000 jaar geleden. [12]	Niet dat de makers dezelfde identiteit, taal of sociale organisatie hadden als huidige San. [6]
Diepe genetische afstamming	Een studie uit 2017 schat een vroege populatiesplitsing op 350.000-260.000 jaar geleden. Een latere Nature-studie geeft voor onderzochte vergelijkingen gemiddelde divergenties van ongeveer 310.000-240.000 jaar geleden. [14][22]	Niet dat een hedendaags volk op dat moment ‘ontstond’, of dat huidige San genetisch onveranderd zijn. [14][22]
Aantoonbare regionale continuiteit	De Nature-studie vindt bij de onderzochte oude Zuid-Afrikaanse genomen minstens 7.000 jaar populatiecontinuiteit, met beperkingen in de geografische spreiding van het materiaal. [22]	Niet dat daarmee dezelfde taal, cultuur of politieke gemeenschap over die hele periode is bewezen.

Het onderscheid is belangrijker dan het grootste getal: de ouderdom van een genetische aftakking is iets anders dan de ouderdom van een culturele traditie.

Border Cave: indrukwekkende overeenkomsten, geen tijdcapsule

Border Cave levert uitzonderlijk goed bewaard organisch materiaal op. Onderzoekers dateren schelp- en struisvogeleierschaalkralen op ongeveer 42.000 jaar en een houten graafstok op ongeveer 39.000 jaar. Beenpunten vertonen overeenkomsten met historische San-pijlpunten. Een voorwerp dat als gifapplicator wordt uitgelegd, is ongeveer 24.000 jaar oud. Het gaat dus niet om een verzameling waarvan ieder onderdeel dezelfde ouderdom heeft. [12]

De oorspronkelijke onderzoekers zagen hierin vroege kenmerken van een materiele cultuur die later bij San herkenbaar is. Andere archeologen waarschuwen voor primordialisme: de neiging om een hedendaagse bevolkingscategorie onveranderd terug te projecteren op een ver verleden. Graafstokken, beenpunten en kralen kwamen ook bij andere groepen voor; bovendien ontbreken voldoende gegevens om tienduizenden jaren ononderbroken overdracht aan te tonen. [12][6]

Genetica: diepe verwantschap zonder ‘oudste mensen’

De Nature-studie verscheen online in december 2025 en in een tijdschriftnummer van februari 2026. Zij ondersteunt diepe regionale afstamming, maar laat ook zien dat oude genomen en huidige Khoe-San-bevolkingen niet eenvoudig samenvallen. [22]

Daarom is ‘de oudste mensen ter wereld’ geen goede omschrijving. Het onderzoek gaat over de geschiedenis van voorouderpopulaties, niet over een rangorde waarin hedendaagse mensen meer of minder ontwikkeld zijn. De zorgvuldige conclusie is dat veel San een belangrijk deel van een zeer diepe Zuid-Afrikaanse bevolkingsgeschiedenis vertegenwoordigen, zonder dat hun cultuur of afstamming ooit heeft stilgestaan. [14][22]

3. Traditionele leefwijze en sociale organisatie: kennis, kleinschaligheid en verandering

Veel San-voorouders leefden van jagen en verzamelen. Dat betekende een combinatie van dierlijk voedsel en uiteenlopende plantaardige voedingsmiddelen, niet uitsluitend grootwildjacht. Ook in recentere gemeenschappen bleven vruchten, wortels, wilde groenten en andere verzamelde voedingsmiddelen belangrijk. [8][4]

Voorwerpen zoals graafstokken, pijlpunten en hulpmiddelen voor het aanbrengen van gif maken duidelijk dat deze bestaanswijzen technische kennis vereisten. De vergelijking tussen archeologisch materiaal en historische San-uitrusting laat gespecialiseerde bewerking van hout, been en andere organische materialen zien. ‘Geen landbouwstaat’ betekent dus niet ‘geen technologie’ of ‘geen complexe kennis’. [12]

Een concrete vergelijking: !Kung rond waterplaatsen

Antropologe Patricia Draper vergeleek tijdens veldwerk in 1968 en 1969 twee !Kung-groepen: een groep die voornamelijk van jagen en verzamelen leefde en een groep die recent een meer gevestigd bestaan had aangenomen. Bij Mahopa beschreef zij ongeveer vijftig mensen in drie kleine nederzettingen rond een permanente waterplaats. Dat is een concreet voorbeeld van kleinschalige lokale organisatie, geen blauwdruk voor alle San. [18]

Bij de meer gevestigde groep was de economie al gemengd. Vrouwen verzamelden nog steeds voedsel, maar volgens Draper minder intensief en regelmatig dan in de voornamelijk foeragerende groepen. Haar vergelijking laat zien dat vestiging en economische verandering ook de dagelijkse taakverdeling veranderen. [18]

Draper beschreef de verhoudingen tussen mannen en vrouwen in de onderzochte jager-verzamelaarscontext als relatief gelijkwaardig vergeleken met veel andere samenlevingen die zij kende. Dat ondersteunt aandacht voor gelijkwaardigheid in bepaalde San-gemeenschappen, maar rechtvaardigt niet het romantische beeld van een samenleving zonder machtsverschillen, spanningen of verandering. [18]

Traditioneel is niet hetzelfde als hedendaags

Voor Botswana stelt IWGIA in de editie van 2026 dat de overgrote meerderheid van de San tegenwoordig leeft van kleinschalige landbouw en veehouderij, werk bij veeposten of andere gemengde bestaansmiddelen. Het rapport schat het aantal voltijdse jagers-verzamelaars daar op slechts ongeveer 300 personen; anderen jagen of verzamelen aanvullend. Dit is een schatting voor Botswana, niet voor alle San in zuidelijk Afrika. [8]

De belangrijkste les is daarom dubbel. Historische leefwijzen verdienen een serieuze beschrijving, maar mogen niet worden opgelegd als voorwaarde om vandaag als San te gelden. Een gemeenschap verliest haar identiteit niet doordat haar leden ander werk doen, zich vestigen of deelnemen aan het openbare leven.

4. Talen en klikmedeklinkers: geen enkele ‘San-taal’

De San spreken niet allemaal dezelfde taal. Taalkundig onderzoek onderscheidt in zuidelijk Afrika drie afzonderlijke families die vroeger vaak gezamenlijk onder ‘Khoisan’ werden geplaatst. Dat vroegere etiket is geen bewezen genealogische verwantschap: de vergelijkende taalkunde heeft zo’n overkoepelende familie niet kunnen aantonen. [5]

Taalfamilie	Voorbeelden	Belangrijke nuance
Kx’a	!Xun, Ju/’hoan en de kleinere verwante taalgroep rond ‘Hoan. [13]	Niet iedere San-gemeenschap spreekt een taal uit deze familie.
Tuu	Taa, ook bekend als !Xoo; daarnaast onder meer /Xam en N/uu. [13][5]	Binnen deze familie bestaan zowel nog gesproken als verdwenen talen. [5]
Khoe-Kwadi	Onder meer Naro, Khwe en Khoekhoe/Nama. [13]	Deze familie omvat ook talen van gemeenschappen die niet als San worden aangeduid. [1]

Een taalfamilie, een bevolkingsnaam en een culturele identiteit vallen dus niet automatisch samen. Dat is essentieel bij onderwijs, taalbehoud en de beschrijving van afzonderlijke gemeenschappen.

Wat zijn klikmedeklinkers?

Klikken zijn gewone onderdelen van woorden, net zoals andere medeklinkers. Fonetisch zijn het complexe spraakklanken met twee bijna gelijktijdige afsluitingen in de mond: een voorste afsluiting, bijvoorbeeld met de tong of lippen, en een achterste afsluiting. [21]

De talen verschillen in de soorten klikken en de manier waarop die met andere klankeigenschappen worden gecombineerd. Het gedeelde gebruik van klikken bewijst geen gezamenlijke taalfamilie. Ook de Oost-Afrikaanse talen Hadza en Sandawe kennen klikklanken, zonder daardoor tot een bewezen overkoepelende familie met de Zuid-Afrikaanse talen te behoren. [5]

De bijzondere tekens in namen als !Xun en /Xam zijn dus geen versiering: zij horen bij manieren om zulke klanken schriftelijk weer te geven.

Taalbehoud vraagt meer dan erkenning

Het Khoe and San Language Report uit 2023 beschrijft de in Zuid-Afrika nog gebruikte talen uit deze families als bedreigd. De situatie verschilt sterk per taal; een algemeen verhaal over ‘de kliktaal’ verbergt juist welke gemeenschap ondersteuning nodig heeft. [13]

Namibie biedt een concreet voorbeeld van het verschil tussen beleid en praktijk. Volgens IWGIA’s rapport van 2026 is Ju/’hoansi officieel toegestaan als instructietaal, maar wordt de taal ondanks een curriculumverplichting uit 2011 nauwelijks in de onderzochte klaslokalen gebruikt. Een onderzoek onder veertien scholen in Tsumkwe en Otjinene maakt die kloof zichtbaar. Het behoud van een taal hangt dus niet alleen af van erkenning, maar ook van daadwerkelijke overdracht en gebruik. [8]

5. Rotskunst: beelden van dieren, mensen en een spirituele wereld

San-rotskunst omvat schilderingen en gravures. De Drakensbergen zijn bijzonder bekend om kleurrijke voorstellingen van dieren, mensen en figuren die menselijke en dierlijke kenmerken combineren. Regionale verschillen zijn belangrijk: volgens het British Museum domineert de elandantilope in veel Zuid-Afrikaanse kunst, terwijl in Zimbabwe onder meer koedoes en olifanten een grote rol spelen. [11][10][2]

De ouderdom is niet voor iedere afbeelding vast te stellen. Het British Museum noemt voor vroege San-rotskunst een mogelijke ouderdom tot ongeveer 10.000 jaar, met een traditie die in de Drakensbergen mogelijk tot in de twintigste eeuw doorliep. Het museum benadrukt tegelijkertijd dat dateringen moeilijk, onvolledig en geregeld omstreden zijn. Zo’n getal is daarom geen vaststaande begindatum voor alle Zuid-Afrikaanse rotskunst. [2]

Game Pass Shelter: meer dan een afbeelding van de jacht

Bij Game Pass Shelter staan elandantilopen naast raadselachtige mensachtige figuren. Deze schilderingen speelden een belangrijke rol bij de ontwikkeling van interpretaties die de kunst verbinden met rituelen, genezing en trance-ervaringen. [10]

Het Metropolitan Museum laat zien waarom een uitsluitend praktische lezing tekortschiet. De dieren die het vaakst werden geschilderd, waren niet noodzakelijk de dieren die het vaakst werden gegeten. Elandantilopen hadden in de besproken geloofswerelden ook een bijzondere spirituele betekenis. De schilderingen waren dus niet simpelweg een ‘menukaart’ of een verslag van succesvolle jacht. [11]

Onderzoekers gebruikten onder meer getuigenissen van San zelf. Belangrijk zijn de verklaringen die Qing in 1873 aan Joseph Orpen gaf, en de omvangrijke verzameling /Xam-verhalen en kennis die Wilhelm Bleek en Lucy Lloyd in de jaren 1870 vastlegden. Zulke bronnen maken duidelijk dat betekenis niet alleen uit het bekijken van een afbeelding kan worden afgeleid. [10][11]

Toch verklaart ’trance’ niet automatisch ieder beeld. Het British Museum vermeldt expliciet dat discussie bestaat over de reikwijdte van deze interpretatie en over de betekenis van mythen en andere rituelen. De beste benadering combineert daarom beeldanalyse, archeologie en historische San-getuigenissen, zonder alle kunst tot een enkel verhaal terug te brengen. [10]

6. Kolonisatie en vervolging: de verwoesting van Kaapse San-samenlevingen

De geschiedenis van de San omvat niet alleen aanpassing aan landschappen, maar ook gewelddadige onteigening. Voor de Kaap documenteert historicus Mohamed Adhikari hoe koloniale expansie gepaard ging met aanvallen op San-gemeenschappen, gevangenneming en gedwongen arbeid. Hij interpreteert een groot deel van dit proces als genocide. Dit is een specifieke historische analyse van de Kaapse San, geen bewering dat alle San overal precies dezelfde geschiedenis hebben. [7]

Onder het Nederlandse koloniale bestuur werden commando’s een belangrijk instrument van geweld aan de koloniale grens. Zij beschermden de kolonistenmaatschappij, onderdrukten inheems verzet en hielpen gedwongen arbeidskrachten verkrijgen. De Nederlandse koloniale geschiedenis is daarom rechtstreeks relevant voor een Nederlandstalig overzicht van de San. [7]

Het commando van 1774 als concrete casus

Adhikari vermeldt dat het Generaal Commando van 1774 volgens de overgeleverde opgave 503 San doodde en 239 gevangennam. Aan kolonistenzijde werd een dode gemeld. Deze cijfers zijn een historische registratie van een specifieke campagne, niet een volledige telling van het koloniale geweld. [7]

Bij overvallen werden mannen vaak direct gedood, terwijl vrouwen en kinderen gevangen werden genomen. Gevangenen werden onder omstandigheden gehouden die Adhikari feitelijk als slavernij beschrijft. In 1795 vroegen grensboeren zelfs om het recht San-gevangenen en hun nakomelingen blijvend als slaven te houden en te verhandelen. [7]

Het geweld trof daarmee niet alleen individuele mensen. Het ondermijnde ook de mogelijkheid om als zelfstandige gemeenschap op eigen grond te leven. Adhikari verbindt zijn genocide-interpretatie aan campagnes die nederzettingen wilden vernietigen en gebieden van San-inwoners wilden ontdoen. [7]

Dit verleden helpt verklaren waarom toegang tot land, middelen en erkenning tegenwoordig zo centraal staat. Tegelijk is ‘uitgeroeid volk’ geen juiste algemene conclusie: hedendaagse San-gemeenschappen bestaan, organiseren zich en formuleren eigen belangen. De historische verwoesting van bepaalde samenlevingen en het voortbestaan van San elders moeten beide zichtbaar blijven. [1][8]

7. De situatie in 2026: rechten, bestaansmiddelen en eigen vertegenwoordiging

Er bestaat niet een uniforme San-situatie in 2026. Landelijke wetgeving, plaatselijke geschiedenis, taal en economische mogelijkheden verschillen. De recente editie van The Indigenous World van IWGIA beschrijft bovendien voornamelijk gebeurtenissen uit 2025. Publicatie in 2026 betekent dus niet dat iedere beschreven ontwikkeling ook in 2026 plaatsvond. [9][8]

Land	Recente situatie en ontwikkeling	Wat nog niet is opgelost
Botswana	In 2025 kwamen een interministeriele commissie voor San-vraagstukken en radioprogramma’s in inheemse talen, waaronder Naro. De commissie richt zich ook op gemeenschappen in het Central Kalahari Game Reserve. [9]	IWGIA vermeldt aanhoudende problemen met erkenning, vertegenwoordiging, land en voorzieningen. Een VN-rapporteur adviseerde na zijn bezoek in september 2025 terugkeer naar traditionele woongebieden mogelijk te maken. [9]
Namibie	Het rapport noemt initiatieven voor arbeidsdeelname en formele mogelijkheden voor onderwijs in Ju/’hoansi. [8]	Het gebruik van die taal in de onderzochte scholen blijft beperkt. Daarnaast bestond in 2025 bezorgdheid over ReconAfrica-activiteiten en mogelijke verhuizing van lokale gemeenschappen; het rapport zegt dat zulke verhuizingen eind 2025 nog niet hadden plaatsgevonden. [8]
Zuid-Afrika	San-gemeenschappen blijven betrokken bij vraagstukken van erkenning en rechten. [8]	IWGIA noemt onvolledige expliciete juridische erkenning, landonteigening, gebrek aan herstel van toegang tot middelen en sociaaleconomische marginalisering. [8]

De vergelijking laat zien dat erkenning, een commissie of een beleidsbesluit niet hetzelfde is als feitelijke zeggenschap. De beslissende vraag is wat gemeenschappen in hun dagelijks leven merken van toegang tot land, onderwijs, water en bestaansmiddelen.

Botswana: terugkeer gaat ook over verbondenheid

Tijdens een commissiebijeenkomst in New Xade op 8 april 2025 namen ook San deel die in 1997 uit het Central Kalahari Game Reserve waren verplaatst. Deelnemers wilden hun geboorteplaatsen kunnen bezoeken en verbindingen met voorouders herstellen. Land is hier niet alleen economisch bezit, maar ook een drager van familiegeschiedenis en identiteit. [9]

Een zichtbaar voorbeeld van eigen vertegenwoordiging is Roy Sesana, de San-rechtenactivist die in een Botswaans overheidsbericht van 23 oktober 2026 wordt genoemd bij de toekenning van een eredoctoraat door de University of Botswana. Zo’n publieke erkenning is betekenisvol, maar bewijst op zichzelf niet dat de bredere land- en rechtenkwesties zijn opgelost. [19][16]

San bepalen mede hoe zij worden onderzocht

De San Code of Research Ethics uit 2017 is een belangrijke primaire bron voor het eigen perspectief van San-vertegenwoordigers. De code verlangt respect voor individuen, de gemeenschap, cultuur en geschiedenis, en vraagt betrokkenheid bij alle fasen van onderzoek. [15]

Dat verandert ook hoe een overzicht als dit moet worden gelezen. De San zijn niet uitsluitend onderwerp van genetisch onderzoek, museumcollecties of hulpbeleid. Zij zijn ook mensen en gemeenschappen die zelf voorwaarden stellen aan de manier waarop anderen hun geschiedenis, kennis en toekomst behandelen.

Synthese: diepe geschiedenis zonder mensen in het verleden vast te zetten

De belangrijkste spanning in het verhaal over de San ligt tussen historische diepte en hedendaagse verandering. Archeologie maakt oude technieken zichtbaar, genetica onderzoekt lange afstammingslijnen en taalonderzoek onderscheidt verschillende families. Geen van die benaderingen kan op zichzelf vaststellen wat alle San vandaag zijn. De kritiek op het terugprojecteren van een vaste San-identiteit op de prehistorie is daarom geen ontkenning van oude wortels, maar een bescherming tegen een te eenvoudig verhaal. [6][5]

Ook de vergelijking tussen Botswana, Namibie en Zuid-Afrika levert geen enkele ontwikkelingsladder op. In Botswana draait het besproken beleid sterk om verplaatsing, terugkeer en vertegenwoordiging; in Namibie wordt onder meer de kloof tussen taalbeleid en onderwijspraktijk zichtbaar; in Zuid-Afrika blijven erkenning en herstel belangrijke knelpunten. De mechanismen verschillen, maar telkens gaat het om de afstand tussen formele maatregelen en daadwerkelijk bruikbare rechten. [9][8]

Tegenover verlies staat bovendien eigen handelen. De ethische code laat zien dat San-vertegenwoordigers niet alleen respect vragen voor een oud verleden, maar ook inspraak in het heden. Dat perspectief voorkomt zowel romantisering van een vermeend ongerept bestaan als een voorstelling waarin San uitsluitend slachtoffers zijn. [15]

De San passen dus bij het onderwerp ‘oude beschaving’ wanneer dat onderwerp ruimte biedt voor oude kennis, kunst en menselijke geschiedenis buiten het model van steden en koninkrijken. Maar zij zijn geen overblijfsel uit een tijdperk dat voorbij is. Een feitelijk overzicht beschrijft hun diepe wortels, de verwoestende gevolgen van kolonisatie en de uiteenlopende manieren waarop levende gemeenschappen hun toekomst vormgeven.

Referenties

1. minpaku.repo.nii.ac.jp minpaku.repo.nii.ac.jp
2. africanrockart.britishmuseum.org africanrockart.britishmuseum.org
3. ohchr.org ohchr.org
4. refworld.org refworld.org
5. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12516594/
6. ora.ox.ac.uk ora.ox.ac.uk
7. sahistory.org.za sahistory.org.za
8. air.unimi.it air.unimi.it
9. IWGIA – International Work Group for Indigenous Affairs iwgia.org
10. africanrockart.britishmuseum.org africanrockart.britishmuseum.org
11. metmuseum.org metmuseum.org
12. Early evidence of San material culture represented by organic artifacts from Border Cave, South Africa – PMC pmc.ncbi.nlm.nih.gov
13. pansalb.org pansalb.org
14. Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago – PubMed pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
15. globalcodeofconduct.org globalcodeofconduct.org
16. dailynews.gov.bw dailynews.gov.bw
17. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4191796/
18. digitalcommons.unl.edu digitalcommons.unl.edu
19. UB to Honour San Rights Champion Roy Sesana with Honorary Doctorate | University of Botswana ub.bw
20. IWGIA – International Work Group for Indigenous Affairs iwgia.org
21. cpb-us-w2.wpmucdn.com cpb-us-w2.wpmucdn.com
22. Homo sapiens-specific evolution unveiled by ancient southern African genomes | Nature nature.com