Samenvatting

De “kracht van geloven” is geen bovennatuurlijk fenomeen in de zin dat er een externe interventie nodig is om haar te verklaren. Zij is een uitdrukking van hoe het menselijk brein — door verwachting, ritueel, hoop en sociale verbinding — lichamelijke processen kan sturen. Onderzoek naar placebo, nocebo, conversiestoornissen, massa-psychogene ziekte en neurotheologie biedt samen een consistent en empirisch onderbouwd kader.

• Placebo-effect als basisbouwsteen: Verwachting en conditionering verklaren waarom een suikerpil werkzaam kan zijn bij pijn, depressie en zelfs motorische functies, mits de context van zorg en ritueel maar sterk genoeg is ([11]).
• Nocebo als keerzijde: Negatieve verwachtingen produceren reële bijwerkingen — een duidelijk psychogeen mechanisme met meetbare fysiologische gevolgen ([13]).
• STEP-trial ondermijnt bovennatuurlijk gebed: In een RCT met 1.802 CABG-patiënten had voorbedegebed geen effect; patiënten die wisten dat er voor hen gebeden werd, hadden significant meer complicaties ([41]).
• Het VU/Kruijthoff-onderzoek naar gebedsgenezing leverde 11 medisch opmerkelijke gevallen op, maar bevestigt geen bovennatuurlijke oorzaak — alleen een tijdsrelatie die meerdere verklaringen toelaat ([6]).
• Lourdes: 70 wonderen erkend sinds 1858, maar het medisch bureau van Lourdes gebruikt dezelfde uitsluitingscriteria die in de geneeskunde standaard zijn voor “onverklaard” — niet voor “bovennatuurlijk” ([86]).
• Conversiestoornis (FNS) toont aan dat psychogeen ≠ verzonnen: het brein kan daadwerkelijk motorische of sensorische functies “uitschakelen” zonder organische schade ([3]).
• Massa-psychogene ziekte (Le Roy, 2011) illustreert hoe sociale besmetting + media-aandacht een cluster van symptomen kan veroorzaken zonder agens ([22]).
• Neurotheologie: Spiritualiteit correleert met activiteit in een frontaal Default Mode Network — niet met één specifieke “god-plek” ([19]; [17]).
• Psychoneuro-immunologie: Chronische stress vertraagt wondgenezing met ~24% (Kiecolt-Glaser et al., 1995) — een direct lichamelijk gevolg van psychische gesteldheid ([91]).

1. Het placebo-effect: de meetbare kracht van verwachting

Een placebo is geen “nep-middel dat niets doet”. In iedere medische behandeling treedt een placebo-component op, schrijft het Nivel op basis van het werk van gezondheidspsycholoog Jozien Bensing (Spinozapremie 2006). Drie psychologische mechanismen bepalen de sterkte van die component: leren (conditionering), verwachting en emotie ([11]).

Een eenvoudig voorbeeld: een arts die zijn koele hand op het voorhoofd van een kind met koorts legt, kan bij een volgende koortsaanval al verlichting oproepen door enkel die handeling — puur door conditionering. Wanneer een behandelaar met empathie, hoop en overtuiging communiceert, wordt dat effect volgens Bensing meetbaar groter. “Communicatie is een medicijn”, vat het Nivel samen.

De klinische relevantie is aanzienlijk. In placebogecontroleerde studies bij depressie, pijn en zelfs motorische prestaties laten placebogroepen vaak substantiële verbetering zien. De Harvard Medical School omschrijft het placebo-effect als “een psychobiologische reactie die samenhangt met de verwachting van verbetering” ([48]). Neuro-imaging toont dat placeborespons gepaard gaat met activatie van endogene opioïden, dopamine en specifieke corticale netwerken — een psychogeen fenomeen met meetbare biologische vingerafdrukken.

2. Het nocebo-effect: de donkere keerzijde

Het nocebo-effect is de “kwaadaardige neef” van het placebo-effect: negatieve verwachtingen veroorzaken daadwerkelijke klachten. De Radboud Universiteit beschrijft hoe patiënten die een medicijn krijgen met een lange lijst mogelijke bijwerkingen, significant vaker en heviger bijwerkingen rapporteren — ook als zij de placebo-variant krijgen ([13]). In klinische trials rapporteert tot 25% van placebodeelnemers de bijwerkingen uit de bijsluiter — uitsluitend omdat zij wisten dat die erbij konden horen.

Het nocebo-effect toont aan dat het brein niet alleen positieve maar ook negatieve fysiologische reacties kan genereren op basis van verwachting — van misselijkheid en duizeligheid tot pijn en zelfs schijnbare allergische reacties. Het benadrukt dat geloof een tweerichtingsverkeer is: zowel hoop als vrees kunnen het lichaam vormgeven.

3. Voorbedegebed en genezing: wat zegt de wetenschap?

3.1 De STEP-trial (Benson, 2006)

Een van de grootste en meest geciteerde onderzoeken naar voorbedegebed is de STEP-trial (Study of the Therapeutic Effects of Intercessory Prayer), uitgevoerd door Herbert Benson c.s. en gepubliceerd in de American Heart Journal. In totaal werden 1.802 patiënten die een coronary-artery-bypass-graft (CABG) ondergingen, gerandomiseerd in drie groepen:

Groep	Ontving voorbedegebed?	Wist dat?
IP-onzeker (n=604)	Ja	Nee
Geen IP (n=597)	Nee	Nee
IP-zeker (n=601)	Ja	Ja

Het gebed werd uitgevoerd door drie christelijke groepen gedurende 14 dagen, startend de avond vóór de operatie.

Resultaat: “Among patients undergoing CABG surgery, intercessory prayer, whether known or unknown, was not associated with reduced complications through 30 days compared with no intercessory prayer” ([41]). Sterker nog: patiënten in de IP-zeker-groep (die wisten dat er voor hen gebeden werd) hadden significant meer complicaties: 58,6% versus 51% in de IP-onzeker-groep (p=0,025).

Dit is opvallend en lastig te interpreteren. De onderzoekers suggereerden dat het weten dat er gebeden werd, psychologische stress kan hebben veroorzaakt (“am I so sick that strangers need to pray for me?”), een potentieel nocebo-effect. Hoe dan ook: een bovennatuurlijk effect van gebed op fysieke genezing is niet aangetoond.

3.2 Het VU-onderzoek van Kruijthoff (2010–2023)

Huisarts en onderzoeker Dick Kruijthoff verrichtte in opdracht van de Vrije Universiteit Amsterdam twaalf jaar lang onderzoek naar gebedsgenezing. Van 83 aangemelde gevallen werden er 27 door een onafhankelijke commissie van specialisten geselecteerd voor nader onderzoek; 11 daarvan kregen het predicaat “medisch opmerkelijk” — een plotselinge, onverwachte genezing die medisch moeilijk verklaarbaar was.

Toch was Kruijthoff voorzichtig: “Je kunt niet bewijzen dat het door het gebed genezen is. Het enige dat we kunnen zeggen is dat de genezing plotseling was en dat er een tijdsrelatie was met het gebed” ([6]).

De casus die de bekendste is, betreft Janneke Vlot die in 2007 tijdens een gebedsdienst van Jan Zijlstra genas van posttraumatische dystrofie — een aandoening waarvoor zij al drie jaar in het Erasmus MC werd behandeld. Het feit dat haar aandoening niet eenvoudigweg organisch verklaarbaar was, maakt haar verhaal tot een diagnostisch raadsel, niet tot een bovennatuurlijk bewijs.

4. Wonderbaarlijke genezingen: het geval Lourdes

4.1 Het medisch bureau van Lourdes

Het heiligdom van Lourdes (Frankrijk) onderhoudt sinds 1883 een Bureau des Constatations Médicales, opgericht door dr. Georges-Fernand Dunot de Saint-Maclou om elke claim van wonderbaarlijke genezing kritisch te documenteren [27]. Het team bestaat uit onafhankelijke artsen die ieder geval evalueren volgens vier criteria van paus Benedictus XIV (de “Lambertini-criteria”):

1. De ziekte was ernstig en ongeneeslijk.
2. De ziekte was niet in een natuurlijk kritiek stadium.
3. De genezing was plotseling en volledig.
4. De genezing was blijvend.

Vervolgens onderzoekt een internationale medische commissie van artsen in Parijs de zaak, waarna de diocesane bisschop het oordeel kan voorleggen aan Rome.

4.2 Aantallen en duiding

Sinds 1858 zijn er meer dan 8.000 onverklaarde genezingen gemeld bij het medisch bureau. Daarvan zijn er 70 erkend als wonder door de Katholieke Kerk ([86]). Meer dan 80% betreft vrouwen. Een opvallend detail is dat het water van Lourdes, bij herhaalde chemische analyse, gewoon bronwater blijkt te zijn — vergelijkbaar met water uit andere bronnen in de Pyreneeën ([81]).

Wetenschappelijk verklaart de overgrote meerderheid van “genezingen” in Lourdes zich via spontane remissie (sommige ziekten, zelfs ernstige, kennen een onverklaard natuurlijk herstel), placebo, psychosomatische mechanismen en verkeerde diagnose (wat ooit als ongeneeslijk gold, blijkt soms een andere, behandelbare aandoening te zijn geweest). Een observationele studie naar bedevaartgangers naar Lourdes toonde een significante verbetering van kwaliteit van leven, maar dit kan volledig worden toegeschreven aan de psychosociale context van de bedevaart ([79]).

5. Conversiestoornis: als psychogeen niet “ingebeeld” betekent

De conversiestoornis — tegenwoordig Functionele Neurologische Symptoomstoornis (FNS) genoemd — toont aan dat psychogene symptomen volstrekt reëel kunnen zijn. Patiënten ervaren verlamming, tremor, blindheid, niet-epileptische aanvallen of andere neurologische klachten, zonder dat er een structurele beschadiging in het zenuwstelsel te vinden is ([3]). De DSM-5 stelt expliciet dat de symptomen niet bewust worden opgewekt en niet beter verklaard door een andere aandoening.

Het UMCG omschrijft het bredere begrip somatisch-symptoomstoornis als klachten “waar geen lichamelijke of medische oorzaak voor te vinden is”, en benadrukt dat de klachten reëel zijn en niet ’tussen de oren’ ([2]).

Neuroimaging bij FNS laat zien dat er daadwerkelijk verstoringen zijn in de hersennetwerken die betrokken zijn bij motorische planning, lichaamsbewustzijn en emotionele regulatie — een psychogeen fenomeen dat tegelijk een neurobiologisch correlaat heeft. Dit onderstreept dat “psychogeen” niet “nep” betekent: het is een reële uiting van hoe het brein op stress, trauma of intense verwachting reageert.

6. Massa-psychogene ziekte: besmetting zonder virus

6.1 Definitie en mechanismen

Massa-psychogene ziekte (MPI), in de volksmond “massahysterie”, is de snelle verspreiding van symptomen binnen een hechte groep zonder aanwijsbare organische oorzaak. Wikipedia omschrijft het als “the rapid spread of illness signs and symptoms affecting members of a cohesive group, originating from a nervous system disturbance involving anxiety, in a situation where there is no infectious agent responsible” ([25]).

6.2 Het geval Le Roy (2011)

Een van de best gedocumenteerde moderne gevallen vond plaats in oktober 2011 in Le Roy, New York. Een groep tienermeisjes op de Le Roy Junior-Senior High School ontwikkelde plotseling tics, spiertrekkingen en oncontroleerbare bewegingen. Al snel volgden meer leerlingen, en het verhaal werd een mediaspektakel. Een team van de Johns Hopkins University, geleid door de neuroloog Jonathan Mink, stelde na uitgebreid onderzoek de diagnose conversiestoornis (functionele neurologische symptoomstoornis) ([22]).

De sleutelbevindingen uit het onderzoek:

• Sociale netwerkanalyse: de eerste gevallen waren onderling sterk verbonden via vriendschapsbanden; latere gevallen “volgden” deze sociale clusters, een patroon dat kenmerkend is voor sociale besmetting.
• Geen toxische of infectieuze oorzaak: uitgebreide milieu- en medische tests vonden geen gemeenschappelijke pathogen of toxine.
• Mediabrede aandacht versterkte het fenomeen: hoe meer media-aandacht, hoe meer nieuwe gevallen.

De Le Roy-case illustreert treffend hoe verwachting, sociale besmetting en media-aandacht samen in staat zijn om tastbare lichamelijke symptomen te genereren bij volledig gezonde jongeren. Het is een psychogeen fenomeen bij uitstek — maar met reële lijdensdruk.

7. Neurotheologie: waar “God” in het brein zit

7.1 Geen “god-plek”, wel een netwerk

Het idee dat er een enkele “God-spot” in de hersenen zou bestaan — een module specifiek voor religieuze ervaring — is door modern onderzoek verlaten. Een studie uit 2012 onder leiding van Brick Johnstone aan de University of Missouri, samengevat op Neuroscience News, concludeerde dat spiritualiteit wordt gegenereerd door een wijdverspreid frontaal netwerk, niet door één geïsoleerd gebied ([19]).

Bij sterk gelovige proefpersonen bleek de cortex in bepaalde frontale regio’s significant dikker dan bij niet-gelovigen, met name in gebieden die betrokken zijn bij aandacht, zelfregulatie en emotionele verwerking — niet bij een specifiek religieus centrum.

7.2 Temporaalkwab, mystiek en persoonlijkheid

Een klassieke observatie is dat temporaalkwab-epilepsie soms gepaard gaat met hyperreligiositeit, intense spirituele ervaringen en een veranderde persoonlijkheidsbeleving. De Canadese psycholoog Michael Persinger suggereerde in de jaren tachtig dat veel religieuze ervaringen voortkomen uit subtiele elektrische verstoringen in de temporaalkwab, en ontwikkelde de “God-helm” om dit te testen ([98]).

De neurowetenschapper Andrew Newberg (University of Pennsylvania) toonde met SPECT-scans aan dat bij intense meditatie of gebed de pariëtale kwab (oriëntatie in ruimte) minder actief wordt, terwijl de prefrontale cortex en cingulate juist actiever worden — een patroon dat past bij het gevoel van “eén-zijn met het universum” of het oplossen van de grens tussen zelf en wereld ([17]).

De slotsom: religieuze en mystieke ervaringen hebben een neurologisch correlaat, maar dat zegt niets over hun eventuele objectieve realiteit. Neurotheologie beschrijft hoe het brein religie genereert — niet of God bestaat.

8. Psychoneuro-immunologie: het lichaam dat naar de geest luistert

8.1 De studie van Kiecolt-Glaser

In 1995 publiceerden Janice Kiecolt-Glaser en collega’s van de Ohio State University een studie in The Lancet die een direct verband aantoonde tussen psychologische stress en wondgenezing. Bij mantelzorgers voor een dement familielid duurde de genezing van een kleine huidwond gemiddeld 48,7 dagen, tegenover 39,3 dagen bij een controlegroep — een verschil van 24% ([91]).

De mechanismen zijn inmiddels goed in kaart gebracht. Chronische stress verhoogt cortisol, onderdrukt de werking van natural killer-cellen, vermindert de productie van cytokinen en vertraagt de inflammatoire respons die normaal gesproken wondgenezing in gang zet.

8.2 Implicaties voor “geloof en genezing”

Deze bevindingen bieden een wetenschappelijke onderbouwing voor het fenomeen dat gelovigen soms sneller lijken te herstellen — niet door een bovennatuurlijke interventie, maar door een psychosociale stressreductie. Mensen die bidden, mediteren, of deel uitmaken van een ondersteunende geloofsgemeenschap, hebben meetbaar lagere cortisolniveaus, een betere immuunrespons en een sterker gevoel van sociale verbondenheid — allemaal factoren die het immuunsysteem en het herstelvermogen versterken.

In die zin is de “kracht van geloven” niet bovennatuurlijk, maar biologisch: ze verloopt via het stresssysteem, het autonome zenuwstelsel en de neuro-endocriene as, en is een echte, meetbare kracht.

9. Synthese: psychogeen, dus niet minder krachtig

De rode draad door placebo, nocebo, conversiestoornis, MPI en neurotheologie is dat geloof, verwachting en sociale context het lichaam meetbaar vormgeven. Dit is geen “allemaal verbeelding” — het is een psychogeen fenomeen in de letterlijke zin: voortgekomen uit de psyche (ziel, geest, bewustzijn), maar met reële, biologische gevolgen.

Fenomeen	Verklaring	Status
Placebo	Verwachting + conditionering → endogene opioïden, dopamine	Wetenschappelijk bevestigd
Nocebo	Negatieve verwachting → symptomen zonder externe oorzaak	Wetenschappelijk bevestigd
Conversiestoornis / FNS	Neurobiologische disfunctie zonder structurele schade	Wetenschappelijk erkend
MPI	Sociale besmetting van symptomen	Wetenschappelijk bevestigd
Wonderbaarlijke genezing (Lourdes)	Meestal spontane remissie of placebo	Wetenschappelijk verklaarbaar
Religieuze ervaring	Activiteit in frontaal Default Mode Network	Wetenschappelijk in kaart gebracht
Voorbedegebed (STEP)	Geen effect; “zeker weten” zelfs schadelijk	Wetenschappelijk weerlegd

De hamvraag is dus niet óf geloven werkt, maar waaróm het werkt. Het antwoord is consistent: niet door een bovennatuurlijke tussenkomst, maar door de psycheneuro-immunologische en neuro-endocriene mechanismen van het menselijk lichaam zelf. Het geloof is een psychogene kracht — en juist daardoor is het een van de meest fascinerende krachten die we kennen.

Referenties

1. Lourdes Medical Bureau [27]
2. The Miracles of Lourdes [86]
3. Klimiuk et al. — The Lourdes Pilgrimage and the Impact on Pilgrim Quality of Life (2021) [79]
4. Nivel — Placebo-effect (Bensing, 2010) [11]
5. Radboud Universiteit — Het nocebo-effect [13]
6. Harvard Health — The power of the placebo effect [48]
7. Benson et al. — STEP trial summary, American College of Cardiology [41]
8. NPO Radio 1 — Wetenschappelijk onderzoek naar gebedsgenezing (Kruijthoff) [6]
9. PsyQ — Conversiestoornis (FNS) [3]
10. UMCG — Somatisch-symptoomstoornis [2]
11. Bartholomew et al. — Mass psychogenic illness and the social network (2012) [22]
12. Mass psychogenic illness [25]
13. Klemm — God Spots in the Brain: Nine Categories (2020) [17]
14. Researcher Says Distinct God Spot in the Brain Does Not Exist (2012) [19]
15. Vijf inzichten over brein en spiritualiteit (André Aleman) [21]
16. Kiecolt-Glaser et al. — Slowing of wound healing by psychological stress (1995) [91]
17. Lourdes water [81]
18. Step Trial — Study of the Therapeutic Effects of Intercessory Prayer (volledige ACC-trialpagina) [41]

Bronnen

1. CONVERSIESTOORNIS. https://www.zorginzicht.nl/static/prozin_bijlage/d0c2a993-7b89-4569-8ad6-cb4fe75025b8-samenvattingskaart-zorgstandaard-conversiestoornis.pdf
2. Wat is een somatisch-symptoomstoornis?. https://www.umcg.nl/-/somatisch-symptoomstoornis-over-de-ziekte
3. Functioneel Neurologische Stoornis – FNS. https://www.psyq.nl/aanhoudende-lichamelijke-klachten/conversiestoornis-pnes
4. Somatische-symptoomstoornissen: inzicht, symptomen en …. https://www.beterggz.nl/symptomen/somatische-symptoomstoornissen-inzicht-symptomen-en-behandelopties/
5. Wat is een conversiestoornis en hoe herken je het?. https://mentaalbeter.nl/somatisch-symptoomstoornis/conversiestoornis/
6. Wetenschappelijk onderzoek naar gebedsgenezing. https://www.nporadio1.nl/nieuws/wetenschap-techniek/9d9d8499-3bfa-4e70-b503-e5c5e01b61a4/wetenschappelijk-onderzoek-naar-gebedsgenezing-resultaten-waren-heel-opmerkelijk
7. Role of Faith healers: A barrier or a support system to medical …. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7586541/
8. In de bres staan. https://www.derekprince.nl/bijbelstudies/in-de-bres-staan/
9. Dick deed wetenschappelijk onderzoek naar gebedsgenezing. https://stephaniekaars.nl/afl-17-hg-dick-deed-wetenschappelijk-onderzoek-naar-gebedsgenezing/
10. How effective is scientific research in proving the efficacy …. https://www.quora.com/How-effective-is-scientific-research-in-proving-the-efficacy-of-faith-healing
11. Genezen met placebo-effect. https://www.nivel.nl/nl/nieuws/genezen-met-placebo-effect
12. Het geloof in jezelf als krachtig medicijn. https://www.kpnihuis.com/geloof-in-jezelf/
13. Het nocebo-effect: Hoe je eigen verwachtingen je ziek …. https://www.ru.nl/diensten/recharge/overzicht/het-nocebo-effect-hoe-je-eigen-verwachtingen-je-ziek-kunnen-maken
14. PLACEBO’S EN HET PLACEBO-EFFECT IN …. https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/414/847/RUG01-00141484720100001_AC.pdf
15. Studie: Genezing na gebed. https://www.geloofsgesprek.nl/forum/viewtopic.php?t=5216
16. Wat denk je dat je Temporale Kwab Epilepsie heeft …. https://www.reddit.com/r/Epilepsy/comments/14x6gqy/whatdoyoubelievecausedyourtemporal_lobe/?tl=nl
17. God Spots in the Brain: Nine Categories of Unasked …. https://www.mdpi.com/2077-1444/11/9/468
18. 5 fascinerende inzichten over het brein en spiritualiteit. https://www.theologie.nl/5-fascinerende-inzichten-over-het-brein-en-spiritualiteit/?srsltid=AfmBOop7jCdTrIEz1Mrcf0z0Qwke7AnkaB-j6OWP-G2Q9q2d1GZWmOjX
19. Researcher Says Distinct God Spot in the Brain Does Not …. https://neurosciencenews.com/distinct-god-spot-of-the-brain-does-not-exist/
20. Het religieuze brein / Hersenen en religie. https://skepsis.nl/religieusbrein/
21. 5 fascinerende inzichten over het brein en spiritualiteit | Redactie Theologie.nl | Theologie.nl. https://www.theologie.nl/5-fascinerende-inzichten-over-het-brein-en-spiritualiteit/
22. Mass psychogenic illness and the social network – PMC – NIH. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3536509/
23. Mass Psychogenic Illness: Demography and Symptom Profile …. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4884863/
24. Felipe Massa. https://en.wikipedia.org/wiki/Felipe_Massa
25. Mass psychogenic illness. https://en.wikipedia.org/wiki/Masspsychogenicillness
26. The Monster Named Mass Psychogenic Illness. https://www.psichi.org/blogpost/987366/504899/The-Monster-Named-Mass-Psychogenic-Illness-How-The-Twilight-Zone-Touched-on-Human-Conditions-Driven-by-Fear
27. The Medical Bureau of the Sanctuary – Lourdes-France.Org. https://www.lourdes-france.org/en/medical-bureau-sanctuary/
28. The Lourdes Medical Cures Revisited – PMC – NIH. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3854941/
29. Lourdes Medical Bureau. https://en.wikipedia.org/wiki/LourdesMedicalBureau
30. Le bureau médical de Lourdes : un lieu de discernement et …. https://www.rcf.fr/articles/vie-spirituelle/le-bureau-medical-de-lourdes-un-lieu-de-discernement-et-de-verite
31. depuis 1883, le bureau médical de Lourdes examine tous …. https://www.ladepeche.fr/2025/04/19/nouveau-miracle-a-lourdes-depuis-1883-le-bureau-medical-de-lourdes-examine-tous-les-cas-potentiels-de-guerisons-inexpliquees-12645383.php
32. Met je gedrag en gedachten je gezondheid beïnvloeden. https://www.universiteitleiden.nl/research-dossiers/grip-op-je-gezondheid/themas
33. Psychoneuroimmunology Psychology’s Gateway to the … – PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2742420/
34. ‘Stress kan een positief effect hebben op het immuunsysteem’. https://www.ru.nl/onderzoek/onderzoeksnieuws/stress-kan-een-positief-effect-hebben-op-het-immuunsysteem
35. Psychoneuroimmunology: The Mind-Body Connection. https://blog.bioticsresearch.com/psychoneuroimmunology-the-mind-body-connection
36. Psychoneuroimmunology | Social Sciences and Humanities. https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/psychoneuroimmunology
37. Study of the Therapeutic Effects of Intercessory Prayer …. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16569567/
38. Positive therapeutic effects of intercessory prayer in a …. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3393937/
39. Have Christians Accepted the Scientific Conclusion That …. https://secularhumanism.org/2018/12/have-christians-accepted-the-scientific-conclusion-that-god-does-not-answer-intercessory-prayer/
40. Study of the Therapeutic Effects of Intercessory Prayer …. https://mayoclinic.elsevierpure.com/en/publications/study-of-the-therapeutic-effects-of-intercessory-prayer-step-in-c/
41. Study of the Therapeutic Effects of Intercessory Prayer – STEP. https://www.acc.org/latest-in-cardiology/clinical-trials/2010/02/23/19/21/step
42. When Bodies Tell Stories the Mind Creates. https://epiren.medium.com/when-bodies-tell-stories-the-mind-creates-understanding-mass-psychogenic-illness-759f663e9701
43. The Mystery of 18 Twitching Teenagers in Le Roy. https://phs.phoenix.k12.or.us/uploaded/faculty/Cornetcurriculum/CornetPSYCHcurriculum/TheMysteryof18TwitchingTeenagersinLe_Roy.pdf
44. 2011 Le Roy, New York illness outbreak. https://en.wikipedia.org/wiki/2011LeRoy,NewYorkillnessoutbreak
45. Why do open-label placebos work? A randomized controlled …. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5841659/
46. Placebo mechanisms across different conditions – PMC – NIH. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3130395/
47. Neurobiological Mechanisms of the Placebo Effect – PMC – NIH. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6725834/
48. The power of the placebo effect. https://www.health.harvard.edu/newsletter_article/the-power-of-the-placebo-effect
49. Open-Label Placebo Improved Outcomes in Opioid Use …. https://hms.harvard.edu/news/open-label-placebo-improved-outcomes-opioid-use-disorder
50. How stress damages immune system and health. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20704904/
51. Behaviorally conditioned immunosuppression. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1162023/
52. Behaviorally Conditioned Immunosuppression. http://www.pnei-it.com/1/upload/conditionedinducedimmunosuppression_1975.pdf
53. Andrew Newberg. http://www.andrewnewberg.com/
54. Religious and Spiritual Importance Moderate Relation … – PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5097884/
55. Ability to gain religious experiences as a part of cognitive …. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4240941/
56. Eugene d’Aquili; Andrew B. Newberg. https://people.bu.edu/wwildman/relexp/reviews/reviewdaquilinewberg02.htm
57. Research – Andrew Newberg. http://www.andrewnewberg.com/research
58. SPECT Images – Andrew Newberg. http://www.andrewnewberg.com/spect-images
59. Why God Won’t Go Away: Brain Science and the Biology of …. https://www.amazon.com/Why-God-Wont-Go-Away/dp/034544034X
60. Neuronal Source Localization Using EEG Inverse Solutions. https://www.mdpi.com/2624-8611/5/4/79
61. Why God Won’t Go Away: Brain Science & the Biology of Belief. http://www.andrewnewberg.com/books/why-god-wont-go-away-brain-science-the-biology-of-belief
62. Placebo-effect binnen psychotherapie. https://www.tijdschriftgedragstherapie.nl/edities/tg-2022-3/2/Placebo-effect-binnen-psychotherapie
63. Placebo’s en placebo-effecten – II. https://www.ge-bu.nl/artikel/placebos-en-placebo-effecten-ii
64. Het placebo-effect in de huisartsenpraktijk: communicatie …. https://www.nivel.nl/nl/publicatie/het-placebo-effect-de-huisartsenpraktijk-communicatie-als-medicijn
65. Het placebo-effect in de huisartsenpraktijk: communicatie …. https://postprint.nivel.nl/PPpp3252.pdf
66. Case series: outbreak of conversion disorder among amish …. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15725974/
67. List of mass panic cases. https://en.wikipedia.org/wiki/Listofmasspaniccases
68. Mass psychogenic illness in organizations: An overview. https://stacks.cdc.gov/view/cdc/184299/cdc184299DS1.pdf
69. Mirroring others’ emotions relates to empathy and … – PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3840169/
70. ‘Spiegelneuronen stellen ons in staat de acties van …. https://www.volkskrant.nl/wetenschap/spiegelneuronen-stellen-ons-in-staat-de-acties-van-anderen-te-begrijpen~bc207851/
71. Spiegelneuronen. https://herseninstituut.nl/over-het-brein/spiegelneuronen/
72. Spiegelneuron. https://nl.wikipedia.org/wiki/Spiegelneuron
73. Spiegelneuronen: Betekenis, Voorbeelden & Onderzoek. https://hetnlpcollege.nl/spiegelneuronen/
74. Identifying the psychological effects of nocebo education – PMC. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11499334/
75. Placebo’s en placebo-effecten – I. https://www.ge-bu.nl/artikel/placebos-en-placebo-effecten-i
76. Het placebo-effect en nocebo-effect op medicijnen. https://www.benu.nl/medicijnen-hulpmiddelen/placebo-effect-en-nocebo-effect
77. Nocebo‐effecten de centrale rol van verwachtingen. https://assets.waa.nl/docs/de70df73-a33d-4042-a03f-e3872b6f85bf.pdf
78. What is the scientific explanation behind the Lourdes holy …. https://www.quora.com/What-is-the-scientific-explanation-behind-the-Lourdes-holy-water-Is-it-better-than-regular-water
79. The Lourdes Pilgrimage and the Impact on Pilgrim Quality of Life. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8428497/
80. Quality of life and Pilgrimage to Lourdes. https://www.hra.nhs.uk/planning-and-improving-research/application-summaries/research-summaries/quality-of-life-and-pilgrimage-to-lourdes/
81. Lourdes water. https://en.wikipedia.org/wiki/Lourdes_water
82. The Water of Lourdes : Blog. https://www.sussex.ac.uk/research/projects/pilgrimonics/catholic-journeys/blog/the-water-of-lourdes
83. Prayers don’t help heart surgery patients. https://news.harvard.edu/gazette/story/2006/04/prayers-dont-help-heart-surgery-patients-2/
84. Study of the Therapeutic Effects of Intercessory Prayer …. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0002870305006496
85. Prayer doesn’t help heart patients in U.S., study finds. https://www.cbc.ca/news/science/prayer-doesn-t-help-heart-patients-in-u-s-study-finds-1.620916
86. Les miracles de Lourdes. https://www.lourdes-france.org/en/the-miracles-of-lourdes/
87. Lourdes: A uniquely Catholic approach to medicine – PMC – NIH. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4313433/
88. France’s Sanctuary of Our Lady of Lourdes: Where 70 …. https://www.killaloediocese.ie/wp-content/uploads/2024/10/Lourdes-70-Miracles-Resource.pdf
89. How Lourdes Cures Are Recognized as Miraculous. https://www.ewtn.com/catholicism/library/how-lourdes-cures-are-recognized-as-miraculous-5987
90. Psychoneuroimmunology examined: The role of subjective …. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2473865/
91. Slowing of wound healing by psychological stress – PubMed. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7475659/
92. Slowing of wound healing by psychological stress. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673695928995
93. Slowing of wound healing by psychological stress. https://ohiostate.elsevierpure.com/en/publications/slowing-of-wound-healing-by-psychological-stress
94. Isolated Hyperreligiosity in a Patient with Temporal Lobe …. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4550801/
95. Religious and mystical experiences as artifacts of temporal …. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6664802/
96. Temporaal kwab / Slaapkwab / Gevolgen per hersengebied. https://www.hersenletsel-uitleg.nl/gevolgen-per-hersengebied/temporaal-kwab-slaapkwab
97. THE ‘GOD HELMET’ AND NEURO-SPIRITUALITY. http://irep.iium.edu.my/49572/1/GodHelmetand_Neuro-Spirituality.pdf
98. Temporale kwab. https://nl.wikipedia.org/wiki/Temporale_kwab