Kernantwoord

Met “de drie auteurs van Jesaja” bedoelt men meestal niet drie bij naam bekende schrijvers, maar drie veronderstelde profetische of redactionele lagen in het boek:

• Proto-Jesaja: hoofdstukken 1-39, vooral verbonden met de historische profeet Jesaja, de zoon van Amoz.
• Deutero-Jesaja: hoofdstukken 40-55, toegeschreven aan een anonieme profeet uit de tijd van de Babylonische ballingschap.
• Trito-Jesaja: hoofdstukken 56-66, traditioneel verbonden met een derde profeet of met meerdere profeten in de periode na de ballingschap.

Deze driedeling is een invloedrijke theorie binnen de historisch-kritische bijbelwetenschap, maar geen vaststaand feit over drie identificeerbare personen. De studie van Jesaja kent ook tweedelingen, andere indelingen en benaderingen die de literaire eenheid van het uiteindelijke boek benadrukken [1][35.44].

Waarom spreekt men over Proto-, Deutero- en Trito-Jesaja?

De theorie ontstond doordat onderzoekers grote verschillen opmerkten tussen de drie delen van het boek. De eerste hoofdstukken staan in de wereld van Juda en Assyrië en sluiten aan bij de politieke crises rond koningen als Achaz en Hizkia. Jesaja 1:1 noemt bovendien expliciet “Jesaja, de zoon van Amoz” als degene aan wie het visioen wordt toegeschreven [10][36.25-39].

In hoofdstukken 40-55 is de historische situatie anders. Daar staat de Babylonische ballingschap en de aangekondigde bevrijding centraal. Ook wordt de Perzische koning Kores in deze hoofdstukken genoemd. Daarom schrijven veel kritische uitleggers dit gedeelte toe aan een anonieme profeet die aan het einde van de ballingschap optrad, niet aan de achtste-eeuwse Jesaja zelf [3][36.72-77].

Hoofdstukken 56-66 lijken vervolgens te spreken vanuit een herstelde, maar nog steeds problematische gemeenschap in Jeruzalem. Thema’s zijn onder meer de tempelgemeenschap, sociaal onrecht en afgoderij. Volgens de KRO-NCRV-uitleg is Trito-Jesaja echter waarschijnlijk geen werk van één enkele auteur, maar een verzameling teksten uit meerdere lagen die grotendeels na de Babylonische ballingschap zijn ontstaan [3][36.88-95].

Beslisinzicht: gebruik de drie namen als aanduidingen voor tekstblokken en historische contexten, niet als namen van drie bewezen biografische personen.

De drie delen afzonderlijk

Aanduiding	Hoofdstukken	Veronderstelde context	Belangrijkste nuance
Proto-Jesaja	1-39	Juda, Assyrië en de koningen Achaz en Hizkia	Bevat waarschijnlijk authentieke Jesajaanse woorden, maar ook latere toevoegingen en redactionele bewerking [3][36.51-54]
Deutero-Jesaja	40-55	Babylonische ballingschap en de opmars van Kores	De auteur is onbekend; het deel wordt vaak als een afzonderlijke profetische stem gelezen [3]
Trito-Jesaja	56-66	Jeruzalem na de ballingschap	Waarschijnlijk samengesteld uit teksten van meer dan één auteur [3][36.88-94]

De tabel laat zien waarom de term “drie auteurs” enigszins misleidend is. Alleen bij het eerste deel is er een duidelijke verbinding met de historische profeet Jesaja. Bij Deutero-Jesaja kennen we de naam van de profeet niet, en bij Trito-Jesaja is zelfs de veronderstelling van één afzonderlijke auteur omstreden.

Beslisinzicht: de nauwkeurigste formulering is daarom: “drie grote compositiedelen of traditielagen”, en niet zonder meer “drie auteurs”.

De belangrijkste argumenten voor meervoudig auteurschap

Het eerste argument is historisch. De teksten lijken vanuit verschillende perioden te spreken: Assyrische dreiging in hoofdstukken 1-39, Babylonische overheersing en ballingschap in hoofdstukken 40-55, en de situatie van de teruggekeerde gemeenschap in hoofdstukken 56-66 [3][36.89-95]. Voor kritische onderzoekers is het waarschijnlijker dat profetische teksten in deze verschillende situaties zijn ontstaan en later zijn samengevoegd.

Het tweede argument betreft de vermelding van Kores in hoofdstukken 44 en 45. Kores leefde na de historische Jesaja. Voor onderzoekers die profetie niet als een specifieke voorspelling van een persoon op lange termijn verklaren, vormt dit een belangrijke aanwijzing dat hoofdstukken 40-55 uit de tijd van de ballingschap of kort daarvoor stammen [2].

Het derde argument bestaat uit verschillen in taal, stijl en theologische accenten tussen de delen. De onderzoekers die de driedeling verdedigen, beschouwen zulke verschillen als aanwijzingen voor verschillende auteurs of gemeenschappen [2]. De theorieën over deze drie grote delen zijn onder meer verbonden met de voorstellen van Döderlein en Duhm [1].

Deze argumenten bewijzen niet dat iedere afzonderlijke passage een aparte auteur heeft. Ze ondersteunen vooral de gedachte dat het boek gedurende langere tijd is gegroeid en geredigeerd.

Beslisinzicht: de driedeling is het sterkst als model voor historische ontwikkeling en compositie, maar zwakker wanneer zij wordt gebruikt om precies drie individuele schrijvers te reconstrueren.

De traditionele visie: één Jesaja

In de traditionele joodse en christelijke uitleg wordt het boek als geheel aan de profeet Jesaja toegeschreven. Die visie sluit aan bij Jesaja 1:1 en bij de manier waarop latere religieuze tradities naar het boek verwijzen. Volgens deze benadering kan Jesaja zelf vooruitwijzen naar gebeurtenissen die pas later plaatsvonden, waaronder de bevrijding door Kores. De verschillen tussen hoofdstukken hoeven dan geen bewijs voor verschillende auteurs te zijn; ze kunnen worden verklaard door verschillende onderwerpen, historische situaties, profetische perspectieven of latere ordening [2][35.67-70].

Voorstanders van eenheid wijzen er ook op dat stijlverschillen op zichzelf geen beslissend bewijs zijn. Een auteur kan verschillende genres gebruiken, en redacteuren kunnen bestaand materiaal ordenen zonder dat daardoor de fundamentele eenheid van het boek verdwijnt. Een studie die stilistische en taalkundige kenmerken van Jesaja onderzocht, rapporteerde overeenkomsten tussen hoofdstukken 1-39 en 40-66, maar erkende tegelijk dat zulke kenmerken contextgebonden kunnen zijn en dus niet automatisch enkelvoudig of meervoudig auteurschap bewijzen [2][35.124-136].

Beslisinzicht: de keuze tussen één auteur en meerdere auteurs hangt niet alleen af van taalgegevens, maar ook van uitgangspunten over profetie, redactie en de manier waarop een bijbelboek als geheel is ontstaan.

Huidige genuanceerde conclusie

De tegenstelling “één auteur of drie auteurs” is tegenwoordig te eenvoudig. Het boek kan tegelijk oudere woorden van de profeet Jesaja bevatten, profetische teksten uit latere perioden opnemen en door redacteuren tot een samenhangend geheel zijn gevormd. Oxford vat het moderne onderzoeksprobleem dan ook niet alleen samen als een vraag naar afzonderlijke auteurs, maar ook als een onderzoek naar de manier waarop verschillende tradities tot één boek zijn samengevoegd en hoe de eenheid van de uiteindelijke vorm moet worden begrepen [1].

Daarom zijn er drie niveaus die men uit elkaar moet houden:

1. Historische oorsprong: welke teksten kunnen uit de tijd van de achtste-eeuwse Jesaja stammen?
2. Latere profetische stemmen: welke teksten lijken uit de ballingschap of de periode daarna te komen?
3. Redactionele eindvorm: hoe zijn al die teksten samengebracht in het boek dat wij nu Jesaja noemen?

Synthese

De driedeling geeft een nuttig overzicht van de beweging van Jesaja: van Assyrische dreiging, via Babylonische ballingschap, naar herstel en nieuwe spanningen in Jeruzalem. De traditionele eenheidsvisie benadrukt daarentegen de ene profetische boodschap en de samenhang van het boek als geheel. De meervoudige-auteurschapstheorie verklaart de historische verschillen beter, terwijl de eenheidsvisie sterker benadrukt hoe de uiteindelijke redactie de delen met elkaar verbindt.

De meest evenwichtige conclusie luidt daarom: Proto-Jesaja, Deutero-Jesaja en Trito-Jesaja zijn drie gangbare benamingen voor grote tekst- en traditielagen binnen het boek Jesaja. Ze leveren geen sluitend bewijs voor precies drie afzonderlijke auteurs. Trito-Jesaja is bovendien waarschijnlijk samengesteld uit meerdere teksten, en ook Proto-Jesaja bevat volgens kritische uitleggers later materiaal en redactionele bewerking [3][36.88-94]. Voor studie of onderwijs is het dus beter te spreken over drie compositiedelen binnen een groeiend profetisch boek.

Referenties

1. academic.oup.com academic.oup.com
2. A Scientific Analysis of Isaiah Authorship | Religious Studies Center rsc.byu.edu
3. Jesaja | KRO-NCRV kro-ncrv.nl
4. Isaiah’s Amazing Prophecy of King Cyrus – Faith Pulpit faith.edu
5. history.stackexchange.com history.stackexchange.com
6. Client Challenge jstor.org
7. Why is Cyrus called God’s shepherd in Isaiah 44:28? biblehub.com
8. Isaiah 44:28 – Isaiah 45:1 – Cyrus, my Shepherd and Messiah | Christian Library christianstudylibrary.org
9. The Authorship and Unity of Isaiah – MATTHEW McNUTT matthewmcnutt.com
10. The Book of Isaiah: One Author or Three? – Words on the Word abramkj.com
11. biblegateway.com biblegateway.com
12. SPECIAL TOPIC: ISAIAH (Authorship and Unity) freebiblecommentary.org
13. The Unity and Authorship of Isaiah: A Needless battle crivoice.org