Kernantwoord

Nee, niet uitsluitend. Het Nederlandse woord hel is Germaans. Sommige Bijbelse termen zijn Grieks, andere Hebreeuws of van Hebreeuws-Aramese oorsprong. De christelijke voorstellingen van de hel ontwikkelen zich uit meerdere tradities, niet uit een enkele Griekse bron.[11][155.14-18]

• Germaans Woord: Hel behoort tot de Germaanse taalfamilie -> onderscheid het Nederlandse vertaalwoord van de oorspronkelijke Bijbelwoorden.[11]
• Hebreeuws Dodenrijk: Sjeool omvat in veel teksten zowel rechtvaardige als onrechtvaardige doden -> lees niet automatisch “eeuwige straf”.[5]
• Grieks Vertaalwoord: De Septuagint vertaalt Sjeool met Hades -> een Grieks woord betekent niet noodzakelijk een volledig overgenomen Griekse voorstelling.[5]
• Joodse Geografie: Gehenna gaat terug op het dal van Hinnom -> de Griekse woordvorm heeft een Hebreeuws-Aramese voorgeschiedenis.[8]
• Specifieke Tartarus-Tekst: 2 Petrus 2:4 gebruikt een verwant Grieks werkwoord voor zondigende engelen -> dit is geen algemene beschrijving van het lot van alle gestorvenen.[1][159.18-19]
• Meervoudige Ontwikkeling: Joodse oordeelstradities, hellenistische invloeden en latere christelijke beeldvorming lopen door elkaar -> vermijd zowel “uitsluitend Grieks” als “zonder Griekse invloed”.[3][154.274-279]

Het Nederlandse woord: Germaans, niet Grieks

Het Nederlandse hel behoort tot dezelfde woordfamilie als Oudnederlands hella, Duits Holle en Engels hell. Een gereconstrueerde Germaanse vorm is *haljo. Het woord wordt vaak verbonden met een wortel voor “verbergen” of “bedekken”, maar die diepere etymologie is niet geheel zeker.[11][209.10-11]

Dat onderscheid is belangrijk: de geschiedenis van een woord is niet dezelfde als de geschiedenis van een religieuze voorstelling. Een Germaans woord kan in een Bijbelvertaling verschillende Hebreeuwse en Griekse begrippen weergeven. Juist daardoor kan het Nederlandse “hel” verschillen uitwissen die in de brontekst wel bestaan.[6][158.131-133]

Vijf termen die niet hetzelfde betekenen

Term	Taal en oorsprong	Betekenis en belangrijke nuance
Hel	Nederlands, met Germaanse verwanten	Nederlands woord voor onderwereld of dodenrijk, gebruikt als vertaalwoord binnen christelijke tradities; geen oorspronkelijk Grieks woord.[11][209.10-12]
Sjeool / Sheol	Hebreeuws	Dodenrijk, doodstoestand of dichterlijke aanduiding van de dood. In veel Hebreeuws-Bijbelse teksten verblijven er rechtvaardigen en onrechtvaardigen, zonder de latere voorstelling van folteringen.[5][157.37-39]
Hades	Grieks	Dodenrijk; in de Griekse vertaling van de Hebreeuwse Bijbel vaak het equivalent van Sjeool. De betekenis hangt van de tekst af: Lucas 16 verbindt Hades bijvoorbeeld wel met pijniging.[5][157.45]
Gehenna	Griekse vorm van Aramees gehinnam, teruggaand op Hebreeuws ge hinnom, “dal van Hinnom”	Een concrete plaats bij Jeruzalem wordt een aanduiding voor goddelijk oordeel en bestraffing. Het is dus geen begrip van uitsluitend Griekse oorsprong.[8][155.17-18]
Tartarus	Grieks	In 2 Petrus 2:4 staat het verwante werkwoord tartarosas: naar Tartarus werpen. Het betreft zondigende engelen die tot het oordeel worden bewaard, niet rechtstreeks de definitieve bestemming van alle slechte mensen.[1][159.18-19]

De belangrijkste leesregel: stel bij “hel” steeds de vraag welk oorspronkelijk woord er staat. Dodenrijk, voorlopige bewaring en uiteindelijke bestraffing zijn niet zonder meer uitwisselbaar.

Twee Bijbelse voorbeelden maken het verschil zichtbaar

Psalm 16 en Handelingen 2 laten zien hoe een Hebreeuws begrip een Griekse naam krijgt. Waar de psalm Sjeool heeft, gebruikt de aanhaling in Handelingen Hades. Dat is een concreet voorbeeld van vertaling tussen Joodse en Griekse taalwerelden, niet op zichzelf bewijs dat een complete Griekse helleer wordt ingevoerd.[6]

Openbaring 20:13-14 maakt een ander onderscheid. Eerst staat het dodenrijk zijn doden af; vervolgens worden de dood en het dodenrijk zelf in de vuurpoel geworpen. De NBV21 noemt die vuurpoel “de tweede dood”.[9]

Binnen deze voorstelling zijn het dodenrijk en de uiteindelijke vuurpoel dus niet dezelfde werkelijkheid. Alles met een ongedifferentieerd “hel” aanduiden maakt de tekst minder duidelijk.

Gehenna: van Hinnom naar oordeelstaal

Het dal van Hinnom is in Bijbelse tradities verbonden met afgodische eredienst en kinderoffers. In latere Joodse apocalyptische literatuur raakt deze geografische plek verbonden met vuur, oordeel en bestraffing. Tegen de tijd van de evangelisten Marcus en Matteus bestaat die verbinding al.[5]

Dit is een belangrijk tegenvoorbeeld tegen de gedachte dat Jezus’ oordeelstaal eenvoudig uit Griekse mythologie afkomstig is. Jonathan Lusthaus concludeert in zijn wetenschappelijke studie dat Gehenna zich rechtstreeks lijkt te ontwikkelen uit Joodse canonieke en buiten-canonieke bronnen, al sluit hij mogelijke invloeden van andere culturen niet uit.[3]

Een populaire uitleg verdient daarbij terughoudendheid: een voortdurend brandende vuilnisbelt in Jezus’ tijd is niet overtuigend aangetoond. Bijbelwetenschapper Meghan Henning wijst erop dat doorslaggevend literair of archeologisch bewijs daarvoor ontbreekt.[5][157.44]

Synthesis: een christelijke voorstelling met meerdere wortels

Vergelijking langs taal, functie en historische ontwikkeling geeft het duidelijkste antwoord. Het Nederlandse etiket is Germaans; Sjeool en Gehenna hebben Hebreeuwse of Hebreeuws-Aramese wortels; Hades en het werkwoord bij Tartarus zijn Grieks. Hun functies verschillen bovendien: algemeen dodenrijk, oordeel en bewaring tot het oordeel.[11][157.13][206.11][159.18-19]

Ook de voorstelling zelf ontstaat niet ineens. Joodse teksten uit de Tweede Tempelperiode onderscheiden al verschillende bestemmingen voor rechtvaardigen en goddelozen. Hellenistische invloeden maken deel uit van de verdere ontwikkeling. Latere christelijke kunst en literatuur, bijvoorbeeld Dante, werken het hiernamaals vervolgens veel uitvoeriger uit.[4][154.274-279][154.167-173]

Kortom: “de hel is een Grieks begrip” is te grof. Beter is: de christelijke helvoorstellingen ontstaan uit een samenspel van Joodse, Griekse en latere christelijke tradities. Een Grieks woord kan een Joods begrip vertalen, terwijl een Germaans woord later beide kan weergeven. Daarom moeten woordherkomst, betekenis in een specifieke Bijbeltekst en latere geloofsvoorstellingen uit elkaar worden gehouden.

Referenties

1. 2 Peter 2:4 Greek Text Analysis biblehub.com
2. britannica.com britannica.com
3. A History of Hell: The Jewish Origins of the Idea of Gehenna in the Gospels of Matthew and Mark | Journal for the Academic Study of Religion journal.equinoxpub.com
4. eprints.whiterose.ac.uk eprints.whiterose.ac.uk
5. Hell – Bible Odyssey bibleodyssey.org
6. De hel in de Bijbel: she’ol, gehenna en hades | Eli Stok | Theologie.nl theologie.nl
7. Zoekresultaten etymologiebank.nl
8. encyclopedia.com encyclopedia.com
9. Openbaring 20 – NBV21 – Bijbel online debijbel.nl
10. etymonline.com etymonline.com
11. Hel – Taaldacht taaldacht.nl