Oorsprong

  • Speekselklieren als basis: gif is een sterk aangepast mengsel van eiwitten dat oorspronkelijk een rol had bij de spijsvertering of in andere lichaamsweefsels. Genen voor onder meer enzymen, groeifactoren en ontstekingseiwitten zijn verdubbeld. Daarna kregen de kopieën een nieuwe, giftige functie.
  • Toxicofera-hypothese: rond 2005 stelde onder anderen Bryan Fry voor dat slangen, leguanen en varaanachtigen een gemeenschappelijke voorouder met een primitief gifsysteem hadden, zo’n 170 miljoen jaar geleden. Het is omstreden of dat systeem echt “giftig” was of alleen een voorloper.
  • Recentere visie: ander onderzoek laat zien dat het eerste genetische “gereedschap” al bij een veel oudere gemeenschappelijke voorouder van reptielen en zoogdieren aanwezig was. Er bestaan ook gifspitsmuizen en het vogelbekdier. Gif is dus meerdere keren onafhankelijk ontstaan.

Ontwikkeling van het afgiftesysteem

Het gif zelf is maar de helft van het verhaal. De tanden evolueerden mee:

  1. Achterin geplaatste groeftanden (opisthoglyf), bijvoorbeeld bij de boomslang. Het gif loopt langs een groef naar binnen tijdens het kauwen.
  2. Vaste voortanden (proteroglyf) bij koraalslangen en cobra’s (familie Elapidae). Dit zijn korte, holle of gegroefde tanden voorin de bek.
  3. Inklapbare holle giftanden (solenoglyf) bij adders en ratelslangen (Viperidae). Dit zijn lange “injectienaalden” die het gif diep in de prooi spuiten.

De giftanden ontwikkelen zich embryonaal achterin de kaak en schuiven later naar voren. Dat wijst erop dat de voortanden zijn ontstaan uit oorspronkelijk achterin geplaatste tanden.

Soorten gif

  • Neurotoxisch (vooral cobra’s, mamba’s, zeeslangen): verlamt het zenuwstelsel en werkt snel.
  • Hemotoxisch/cytotoxisch (vooral adders): breekt weefsel af en verstoort de bloedstolling. Het helpt ook bij de vertering.
  • In de praktijk is elk gif een cocktail van tientallen tot honderden componenten.

Wat de evolutie aandrijft

  • Wapenwedloop met prooien: sommige prooidieren worden resistent. Grondeekhoorns zijn bijvoorbeeld deels bestand tegen ratelslanggif, en mangoesten en opossums hebben aangepaste receptoren. De slang reageert met krachtiger of ander gif.
  • Dieet bepaalt het recept: het gif past zich aan de belangrijkste prooi aan. Zo is er vogelspecifiek gif bij boomslangen. Het gif verschilt zelfs tussen populaties van één soort, en tussen jonge en volwassen dieren.
  • Verlies van gif: slangen die van eieren gaan leven, zoals de gemarmerde zeeslang, raken hun gif deels kwijt omdat het niet meer nodig is.
  • Verdediging: spuwende cobra’s ontwikkelden gif dat vooral pijn veroorzaakt, waarschijnlijk als verdediging tegen primaten (mogelijk onze voorouders). Ze kunnen het gericht in de ogen spuwen. Dat vermogen is drie keer onafhankelijk ontstaan.

Waarom het ertoe doet

Dit inzicht helpt bij de ontwikkeling van betere, breder werkende antiserums. Slangengif is ook een bron van medicijnen: het bloeddrukmiddel captopril is afgeleid van het gif van de Braziliaanse lanspuntslang.

Hieronder volgt een uitgebreidere versie met de belangrijkste literatuur per onderwerp. De referenties komen uit mijn eigen kennis en ik heb ze nu niet online nagekeken. Controleer daarom details zoals paginanummers via Google Scholar of PubMed voordat je ze in een werkstuk gebruikt.

1. Moleculaire oorsprong: genduplicatie en “recruitment”

Volgens het klassieke model ontstaan gifcomponenten zo: een gen dat ergens anders in het lichaam actief is, wordt verdubbeld. Eén kopie gaat daarna in de gifklier tot expressie komen en evolueert snel onder positieve selectie. Voorbeelden van zulke toxinefamilies zijn fosfolipase A₂, three-finger toxins, serineproteasen en metalloproteasen (SVMP’s). Ook de herkomst van die genen is gereconstrueerd, bijvoorbeeld uit pancreasenzymen, neurotransmitter-achtige eiwitten en immuuneiwitten.

  • Fry, B.G. (2005). From genome to “venome”: molecular origin and evolution of the snake venom proteome inferred from phylogenetic analysis of toxin sequences and related body proteins. Genome Research 15: 403–420.
  • Casewell, N.R., Wüster, W., Vonk, F.J., Harrison, R.A. & Fry, B.G. (2013). Complex cocktails: the evolutionary novelty of venoms. Trends in Ecology & Evolution 28: 219–229.

Er is ook een alternatief: “restriction”. Daarbij begint een gen niet als nieuwe kopie, maar wordt een gen dat in veel weefsels actief was steeds meer beperkt tot de gifklier. Pas daarna volgt duplicatie.

  • Hargreaves, A.D., Swain, M.T., Hegarty, M.J., Logan, D.W. & Mulley, J.F. (2014). Restriction and recruitment – gene duplication and the origin and evolution of snake venom toxins. Genome Biology and Evolution 6: 2088–2095.

Genoomstudies hebben dit beeld verfijnd. Toxinegenen liggen vaak in clusters, en de regulatie van genen (o.a. enhancers en transcriptiefactoren) speelt een grote rol:

  • Vonk, F.J. et al. (2013). The king cobra genome reveals dynamic gene evolution and adaptation in the snake venom system. PNAS 110: 20651–20656.
  • Schield, D.R. et al. (2019). The origins and evolution of chromosomes, dosage compensation, and mechanisms underlying venom regulation in snakes. Genome Research 29: 590–601.
  • Suryamohan, K. et al. (2020). The Indian cobra reference genome and transcriptome enables comprehensive identification of venom toxins. Nature Genetics 52: 106–117.

2. Toxicofera: één oorsprong of meerdere?

De Toxicofera-hypothese stelt dat slangen, leguanen en varaanachtigen een gemeenschappelijke voorouder hadden die al toxinegenen in mondklieren tot expressie bracht:

  • Fry, B.G. et al. (2006). Early evolution of the venom system in lizards and snakes. Nature 439: 584–588.

Deze hypothese kreeg forse kritiek. Transcriptoomvergelijkingen laten zien dat veel zogenaamde “toxinen” ook in gewone weefsels van niet-giftige soorten voorkomen. Dan is hun aanwezigheid in de mondklier geen bewijs voor gif.

  • Hargreaves, A.D., Swain, M.T., Logan, D.W. & Mulley, J.F. (2015). Testing the Toxicofera: comparative transcriptomics casts doubt on the single, early evolution of the reptile venom system. Toxicon 92: 140–156.

Inmiddels wordt het genetische “gereedschap” nog verder terug in de tijd geplaatst. Een gedeelde genfamilie, de kallikreïnen, lag ten grondslag aan toxinen bij zowel reptielen als zoogdieren (spitsmuizen, solenodons):

  • Barua, A., Koludarov, I. & Mikheyev, A.S. (2021). Co-option of the same ancestral gene family gave rise to mammalian and reptilian toxins. BMC Biology 19: 268.

3. Evolutie van de giftanden

Ontwikkelingsbiologisch onderzoek bij embryo’s liet zien dat giftanden voorin, zoals bij cobra’s en adders, uit dezelfde achterste tandlijst ontstaan als de groeftanden van achtertandige slangen. Ze raken later ontkoppeld van de rest van de kaak en schuiven naar voren. Dat ondersteunt een gemeenschappelijke oorsprong van alle giftandtypen.

  • Vonk, F.J. et al. (2008). Evolutionary origin and development of snake fangs. Nature 454: 630–633.

Voor de samenhang tussen klierbouw, tandvorm en gedrag:

  • Schendel, V., Rash, L.D., Jenner, R.A. & Undheim, E.A.B. (2019). The diversity of venom: the importance of behavior and venom system morphology in understanding its ecology and evolution. Toxins 11: 666.

4. Dieet als drijvende kracht

Een klassieke studie toonde voor de Maleise grondadder (Calloselasma rhodostoma) aan dat geografische variatie in gif samenhangt met het lokale dieet en niet met verwantschap. Dat was een sterk argument voor natuurlijke selectie in plaats van toevallige drift.

  • Daltry, J.C., Wüster, W. & Thorpe, R.S. (1996). Diet and snake venom evolution. Nature 379: 537–540.

Bij zaagschubadders (Echis) is het gif van soorten die veel geleedpotigen eten giftiger voor schorpioenen:

  • Barlow, A., Pook, C.E., Harrison, R.A. & Wüster, W. (2009). Coevolution of diet and prey-specific venom activity supports the role of selection in snake venom evolution. Proceedings of the Royal Society B 276: 2443–2449.

Gif kan ook verloren gaan. De gemarmerde zeeslang eet alleen viseieren, en een mutatie heeft het belangrijkste neurotoxine-gen grotendeels uitgeschakeld:

  • Li, M., Fry, B.G. & Kini, R.M. (2005). Eggs-only diet: its implications for the toxin profile changes and ecology of the marbled sea snake (Aipysurus eydouxii). PLoS Biology 3: e2.

Er is opvallend veel convergentie. Over 60 miljoen jaar zijn slangen telkens bij een beperkt aantal “optimale” gifrecepten uitgekomen:

  • Barua, A. & Mikheyev, A.S. (2019). Many options, few solutions: over 60 My snakes converged on a few optimal venom formulations. Molecular Biology and Evolution 36: 1964–1974.

5. Wapenwedloop met prooien

Californische grondeekhoorns en ratelslangen laten lokale co-adaptatie zien. Het gif is vaak het effectiefst tegen eekhoorns uit dezelfde populatie, en de resistentie van de eekhoorns varieert per gebied.

  • Holding, M.L., Biardi, J.E. & Gibbs, H.L. (2016). Coevolution of venom function and venom resistance in a rattlesnake predator and its squirrel prey. Proceedings of the Royal Society B 283: 20152841.

Bij resistente zoogdieren zoals de mangoest en de honingdas, en bij sommige slangen, zijn telkens vergelijkbare mutaties in de acetylcholinereceptor ontstaan:

  • Khan, M.A. et al. (2020). Widespread evolution of molecular resistance to snake venom α-neurotoxins in vertebrates. Toxins 12: 638.

6. Variatie binnen en tussen soorten

Een overzicht van de oorzaken van gifvariatie: dieet, geografie, leeftijd (ontogenie), geslacht en genetische mechanismen.

  • Casewell, N.R., Jackson, T.N.W., Laustsen, A.H. & Sunagar, K. (2020). Causes and consequences of snake venom variation. Trends in Pharmacological Sciences 41: 570–581.

Een eenvoudig gif kan toch een complexe genetische basis hebben:

  • Margres, M.J. et al. (2021). The Tiger Rattlesnake genome reveals a complex genotype underlying a simple venom phenotype. PNAS 118: e2014634118.

Een breder evolutionair kader voor gif bij oude en jonge diergroepen:

  • Sunagar, K. & Moran, Y. (2015). The rise and fall of an evolutionary innovation: contrasting strategies of venom evolution in ancient and young animals. PLoS Genetics 11: e1005596.

7. Gif als verdediging: spuwende cobra’s

Spuwen is drie keer onafhankelijk ontstaan: bij Afrikaanse Naja, Aziatische Naja en de ringhalscobra Hemachatus. Telkens nam de activiteit van fosfolipase A₂ toe, wat de pijnprikkel van cytotoxinen versterkt. De auteurs koppelen het ontstaan van het spuwen in tijd en ruimte aan de opkomst van mensachtigen.

  • Kazandjian, T.D. et al. (2021). Convergent evolution of pain-inducing defensive venom components in spitting cobras. Science 371: 386–390.

8. Toepassingen: antiserum en medicijnen

Een overzicht van slangenbeten als medisch probleem en van de manier waarop gifvariatie de werkzaamheid van antiserum beperkt:

  • Gutiérrez, J.M. et al. (2017). Snakebite envenoming. Nature Reviews Disease Primers 3: 17063.

Over de route van gif naar geneesmiddel: de bradykinine-versterkende peptiden uit Bothrops jararaca leidden tot captopril.

  • Ferreira, S.H. (1965). A bradykinin-potentiating factor (BPF) present in the venom of Bothrops jararaca. British Journal of Pharmacology 24: 163–169.
  • Cushman, D.W. & Ondetti, M.A. (1991). History of the design of captopril and related inhibitors of angiotensin converting enzyme. Hypertension 17: 589–592.

Om mee te beginnen

Begin met Casewell et al. (2013) en Casewell et al. (2020) voor het overzicht. Lees daarna Fry et al. (2006) tegenover Hargreaves et al. (2015) voor het debat over de oorsprong. Barua et al. (2021) geeft de huidige stand van zaken over de diepste wortels van gif.


Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *