Samenvatting en kerninzichten

• Meer dan een millennium aan productie: De Bijbel werd geschreven of definitief gemaakt in een periode van bijna 1.000 tot 1.500 jaar, variërend van ongeveer 1500-1400 v.Chr. tot het einde van de 1e eeuw n.Chr. Bijbel (christendom) – Wikipedia) [2].
• Twee verschillende collecties: Het Oude Testament (39 boeken in protestantse telling) kreeg zijn beslag tussen ca. 1400 v.Chr. en 100 n.Chr., terwijl het Nieuwe Testament (27 boeken) volledig in de 1e eeuw n.Chr. werd geschreven, ruwweg tussen 50 en 100 n.Chr. Bijbel (christendom) – Wikipedia) [10].
• Oudste manuscripten veel jonger dan de tekst: De oudst bewaarde complete christelijke Bijbel is de Codex Sinaiticus uit ca. 330-360 n.Chr.; de Dode Zee Rollen (3e eeuw v.Chr. – 1e eeuw n.Chr.) bevatten de oudst bekende kopieen van het Hebreeuwse Oude Testament [27] [26].
• Canonisatie is een eeuwenlang proces: Het Oude Testament werd rond 250 n.Chr. afgesloten door Joodse schriftgeleerden; het Nieuwe Testament bereikte zijn huidige vorm via de Muratorische canon (170 n.Chr.), de concilies van Hippo (393) en Carthago (397), en werd voor de katholieken definitief bevestigd op het Concilie van Trente in 1546 [15] [30].
• Traditionele vs. wetenschappelijke datering OT Pentateuch: Conservatieve geleerden plaatsen Mozes rond 1446-1406 v.Chr. en zien hem als auteur van de eerste vijf boeken; academische broncritici (Documentaire Hypothese) dateren de bronnen J ca. 950 v.Chr., E in de 9e eeuw v.Chr., D rond 620 v.Chr. en P in de na-exilische periode [36] [22].
• Paulus-brieven zijn de oudste NT-teksten: De brieven van Paulus werden tussen 50 en 60 n.Chr. geschreven; daarna volgden Marcus (64-70 n.Chr.), Matteus en Lukas (70-90 n.Chr.), en het laatst Johannes (90-110 n.Chr.) en Openbaring (rond 95-96 n.Chr.) [2] Bijbel (christendom) – Wikipedia).
• Septuagint als eerste vertaling: De Griekse Septuagint (LXX) werd tussen ca. 225 en 100 v.Chr. vervaardigd en bevatte ook de deuterocanonieke boeken, wat een andere canonvorming in de joodse en christelijke tradities verklaart [30].
• Apocriefen en deuterocanonieken: Boeken als Tobit (225-175 v.Chr.), Sirach (195-170 v.Chr.) en 1 Makkabeeen (ca. 125 v.Chr.) behoren in de katholieke traditie tot de canon, maar zijn in de protestantse traditie apocrief [30].

1. Het Oude Testament: een periode van 1.000 jaar (ca. 1400 v.Chr. – 100 v.Chr.)

1.1 Pentateuch en de Documentaire Hypothese

De eerste vijf boeken van de Bijbel (Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium) vormen de Torah, het joodse kernhandvest. Volgens de traditionele, conservatieve datering werden zij rond 1446-1406 v.Chr. door Mozes geschreven tijdens de woestijnreis na de uittocht uit Egypte [36]. Dit standpunt is dominant in joodse en orthodox-christelijke kringen.

De academische consensus verschilt hier sterk van. Volgens de zogenaamde Documentaire Hypothese is de Pentateuch samengesteld uit vier oorspronkelijke bronnen: de Jahwist (J, ca. 950 v.Chr.), de Elohist (E, 9e eeuw v.Chr.), het Deuteronomistisch materiaal (D, ca. 620 v.Chr., ten tijde van koning Josia’s hervorming) en de Priesterlijke bron (P, na-exilisch, ca. 5e eeuw v.Chr.) [22] [14]. De vierlagen-theorie verklaart waarom in dezelfde passage zowel Godsnaam JHWH als Elohim voorkomt, naast stilistische en theologische inconsistenties. Moderne varianten (neo-documentaire hypothese, aanvullingstheorie) benadrukken dat de bronnen in de loop van eeuwen zijn bijgewerkt, in plaats van losse documenten die ooit aan elkaar zijn gelijmd.

De Nederlandse Wikipedia bevestigt dat de reconstructie van het redactieproces voor de eerste vijf boeken van het Oude Testament bekend staat als de documentaire hypothese Bijbel (christendom) – Wikipedia). Mechanism: mondelinge tradities werden decennialang mondeling doorgegeven voordat ze aan papier werden toevertrouwd, wat verklaart waarom tekstuele varianten tussen manuscripten bestaan [2].

1.2 Historische boeken en profeten

Na de Pentateuch volgen de historische boeken die het volk Israel traceren van de intocht tot de ballingschap. Volgens de traditionele datering werden Jozua rond 1400-1370 v.Chr. geschreven, Richteren 1045-1000 v.Chr., Ruth 1011-931 v.Chr. en Samuelfragmenten rond 930 v.Chr. [2]. De Deuteronomistische geschiedenis (Jozua tot Koningen) kreeg volgens de wetenschap twee redacties: een eerste editie kort voor 622 v.Chr. (tijdens Josia’s hervorming) en een tweede editie tijdens de Babylonische ballingschap in de 6e eeuw v.Chr. [10].

De profetische boeken dateren volgens Bible Gateway van ca. 850 (Obadja) tot 430 v.Chr. (Maleachi). De vroege schrijvende profeten (Amos, Hosea, Micha) stammen uit de late 8e tot vroege 7e eeuw v.Chr.; Jeremia en Klaagliederen uit de tijd van de Babylonische verwoesting (626-586 v.Chr.); Ezechiel uit de ballingschap (593-571 v.Chr.); en de na-exilische profeten (Haggai, Zacharia, Maleachi) uit de periode 520-430 v.Chr. [2].

1.3 Wijsheidsliteratuur en late boeken

De wijsheidsboeken zijn moeilijk precies te dateren. Job wordt door academici tussen de 6e en 4e eeuw v.Chr. geplaatst; Spreuken is een verzameling van verzamelingen en wordt als “ondateerbaar” beschouwd; Prediker werd tussen 450 en 180 v.Chr. geschreven; en het Hooglied wordt traditioneel aan Salomo toegeschreven (ca. 950 v.Chr.), maar is door moderne geleerden later geplaatst [14] [10].

De jongste boeken van het Hebreeuwse Oude Testament zijn Kronieken (ca. 400-250 v.Chr.), Ezra en Nehemia (rond 300-200 v.Chr.), en de deuterocanonieke Wijsheid van Salomo (ca. 50 v.Chr. tot 30 n.Chr.) [14]. Dit betekent dat het Oude Testament, in tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, niet “in een keer klaar” was: de canonisatie liep door tot in de 1e eeuw v.Chr.

1.4 Overzichtstabel: Oude Testament per periode

Periode	Boeken	Geschatte datering
Vroegste traditie	Mozes/Pentateuch (traditioneel)	1446-1406 v.Chr.
Pentateuch (wetenschappelijk)	J / E / D / P bronnen	950 – 450 v.Chr.
Historische boeken (vroeg)	Jozua, Richteren, Ruth	1400-1000 v.Chr.
Historische boeken (laat)	Samuelfragmenten, Koningen	930-540 v.Chr.
Kronieken, Ezra, Nehemia	Na-exilisch	450-200 v.Chr.
Profeten (vroeg)	Amos, Hosea, Jesaja	760-700 v.Chr.
Profeten (midden)	Jeremia, Ezechiel	626-570 v.Chr.
Profeten (laat)	Haggai, Zacharia, Maleachi	520-430 v.Chr.
Wijsheidsliteratuur	Job, Psalmen, Spreuken, Prediker	6e – 2e eeuw v.Chr.

Bron: [2] en [14].

2. Het Nieuwe Testament: een eeuw van productie (50-110 n.Chr.)

2.1 Paulus-brieven als oudste laag

Het Nieuwe Testament begint niet met de evangelien maar met de brieven van Paulus, die algemeen worden beschouwd als de oudste canonieke teksten. De brief aan de Galaten wordt traditioneel rond 48-55 n.Chr. gedateerd, 1 Tessalonicenzen is de vroegst geschreven brief van Paulus (ca. 51 n.Chr.), en de overige brieven dateren tussen 50 en 62 n.Chr. [2] Bijbel (christendom) – Wikipedia). De brieven zijn bijgevolg het meest directe contemporaine getuigen van het vroege christendom.

2.2 De vier evangeliën

De datering van de evangelien is een van de meest bediscussieerde vragen in de NT-wetenschap. Het Synoptisch probleem (Marcus, Matteus, Lukas) wordt door de meerderheid van de geleerden zo opgelost: Marcus was de eerste (ca. 65-70 n.Chr.), Matteus werd rond 70-80 n.Chr. geschreven, Lukas rond 80-90 n.Chr., en Johannes als laatste evangelie rond 90-110 n.Chr. [2]. Een minderheid van geleerden (o.a. John Robinson) dateert alle synoptici vòòr 70 n.Chr., met als argument dat Jezus’ voorspelling van de verwoesting van de Tempel niet als “vaticinium ex eventu” kan worden gelezen. Handelingen, eveneens door Lukas geschreven, wordt rond 62-90 n.Chr. gedateerd.

2.3 Overige boeken en Openbaring

De algemene brieven en Openbaring sluiten het Nieuwe Testament af. Jakobus wordt traditioneel vroeg geplaatst (45-62 n.Chr.), 1 en 2 Petrus tussen 60 en 90 n.Chr., en de brieven van Johannes rond 85-100 n.Chr. [2]. Openbaring wordt algemeen aan Johannes toegeschreven en rond 95-96 n.Chr. gedateerd, tijdens de regering van keizer Domitianus [10]. Dat maakt Openbaring tot het laatst geschreven boek van de Bijbel, ruim 1.500 jaar na de Pentateuch.

2.4 Overzichtstabel: Nieuwe Testament per periode

Periode	Boeken	Geschatte datering
Vroegste brieven	1 Tessalonicenzen, Galaten	48-52 n.Chr.
Hoofdcorpus Paulus	1 Korinthe, Romeinen, 2 Korinthe	53-57 n.Chr.
Late brieven Paulus	Efeze, Filippenzen, Kolossenzen	60-62 n.Chr.
Marcus (oudste evangelie)	Marcus	65-70 n.Chr.
Synoptici	Matteus, Lukas	70-90 n.Chr.
Handelingen	Lukas	62-90 n.Chr.
Pastoraal (disputed)	1/2 Timoteus, Titus	62-110 n.Chr.
Algemene brieven	Jakobus, 1/2 Petrus, Judas	45-90 n.Chr.
Johanneische brieven	1/2/3 Johannes	85-100 n.Chr.
Johannes evangelie	Johannes	90-110 n.Chr.
Jongste boek	Openbaring	95-96 n.Chr.

Bron: [2] en Bijbel (christendom) – Wikipedia).

3. De canonisatie: eeuwenloke afbakening

3.1 De joodse canon van het Oude Testament

Het proces waarmee de bijbelboeken als canoniek werden erkend, was geen eenmalige gebeurtenis. Volgens Got Questions werd de canon van het Oude Testament vastgesteld door joodse schriftgeleerden, en was er rond 250 n.Chr. een bijna universele overeenstemming over de joodse Schriftteksten [15]. De enige resterende onzekerheid betrof de apocriefen en deuterocanonieke boeken, die door de meerderheid van de joodse schriftgeleerden als historische documenten werden beschouwd, maar niet op hetzelfde niveau als de canonieke Schriften. Het traditionele verhaal plaatst de definitieve afsluiting van de joodse canon op de Synode van Jamnia (ca. 90 n.Chr.), hoewel dit standpunt in de moderne wetenschap wordt betwist.

3.2 De christelijke canon van het Nieuwe Testament

Voor het Nieuwe Testament begon het canonisatieproces in de 1e en 2e eeuw n.Chr. Clemens van Rome (ca. 95 n.Chr.), Polycarpus (ca. 108 n.Chr.) en Ignatius van Antiochie (ca. 115 n.Chr.) erkenden diverse boeken. De Muratorische Canon, samengesteld rond 170 n.Chr., bevatte alle boeken van het Nieuwe Testament behalve Hebreeen, Jakobus en 3 Johannes [15]. Irenaeus erkende rond 185 n.Chr. al 21 boeken en Hippolytus (170-235 n.Chr.) 22 boeken.

Het proces werd afgesloten door een reeks concilies: het Concilie van Laodicea stelde in 363 n.Chr. dat de 27 boeken van het Nieuwe Testament in de kerken gelezen moesten worden; dit werd bevestigd door de regionale raden van Hippo (393) en Carthago (397) [15]. De criteria voor canoniek zijn: apostolische oorsprong, algemene aanvaarding door de kerk, consequente orthodoxe leer, en weerspiegeling van hoge morele en geestelijke waarden.

3.3 De apocriefen en het concilie van Trente

Het verschil tussen protestantse en katholieke canonisatie hangt samen met de Septuagint. De katholieke kerk noemt zeven boeken (Tobit, Judit, Wijsheid van Salomo, Sirach, Baruch, 1 en 2 Makkabeeen, en een Danielfragment) deuterocanoniek” (tweede canoniek) en beschouwt deze als gezaghebbend [30]. Dit standpunt werd definitief bevestigd tijdens het Concilie van Trente in 1546 als reactie op de protestantse Reformatie.

Protestantse hervormers, met name Maarten Luther, verwierpen deze boeken als gezaghebbend en noemden ze “apocrief”. De facto leidde dit tot twee canonieke lijsten: de kortere protestantse canon van 66 boeken (39 OT + 27 NT) tegenover de katholieke canon van 73 boeken (46 OT + 27 NT). De apocriefen en deuterocanonieken dateren overwegend uit de 2e eeuw v.Chr. tot 1e eeuw n.Chr.: Tobit ca. 225-175 v.Chr., Sirach 195-170 v.Chr., 1 Makkabeeen ca. 125 v.Chr. en Wijsheid van Salomo 50 v.Chr.-30 n.Chr. [30].

4. Manuscripten en archeologisch bewijs

4.1 De Dode Zee Rollen

De Dode Zee Rollen vormen een van de belangrijkste archeologische ontdekkingen voor de Bijbelse tekstgeschiedenis. Ze werden tussen 1947 en 1956 ontdekt in elf grotten nabij Qumran, gelegen aan de noordwestelijke oever van de Dode Zee [27]. In totaal werden er meer dan 25.000 fragmenten op materialen als leer en papyrus gevonden, daterend van de 3e eeuw v.Chr. tot de 1e eeuw n.Chr. Mechanism: deze vondst verschuift de oudst bekende kopieen van de Hebreeuwse Bijbel met circa 1.000 jaar terus, aangezien de voorheen oudst bekende manuscripten uit circa 1000 n.Chr. stamden.

De rollen bevatten bijbelboeken (waaronder Psalmen, Exodus en Samuelfragmenten), joodse sektarische geschriften, administratieve documenten en registers van huwelijken en echtscheidingen [27]. Ze tonen continuïteit met latere manuscripten, maar onthullen ook variaties, met name passages in Exodus en Samuelfragmenten die in latere versies ontbreken. In 2019 werd een Griekse versie van Zacharia geidentificeerd die dateert van het begin van de jaartelling. Implicatie: deze manuscripten bevestigen dat de tekst van het Oude Testament in hoofdlijnen al in de 1e eeuw v.Chr. vastlag, wat de traditionele datering van de boeken (eind 1e millennium v.Chr.) plausibel maakt zonder de eindredactie van de canon te betwisten.

4.2 De Codex Sinaiticus

De Codex Sinaiticus is het oudst bekende complete manuscript van het christelijke Nieuwe Testament. Het manuscript werd in de 19e eeuw ontdekt door Konstantin von Tischendorf in het Sint-Catharinaklooster op de berg Sinai en dateert van ca. 330-360 n.Chr. [26] [25]. Het bevat naast het Oude en Nieuwe Testament ook de Brief van Barnabas en de Herder van Hermas, die later uit de canon werden verwijderd, wat illustreert dat de canonvorming in de 4e eeuw nog niet volledig was afgesloten.

Het manuscript is van groot belang voor de tekstkritiek van het Griekse Nieuwe Testament en de Septuagint, omdat het als getuige dient voor de Alexandrijnse tekstfamilie. De volgorde van de teksten is afwijkend: zo is de Brief aan de Hebreeen geplaatst na de tweede brief aan de Tessalonicenzen [26]. Implicatie: de manuscriptgetuigenissen van Codex Sinaiticus en Dode Zee Rollen tonen samen aan dat de bijbelteksten, hoewel ze werden gekopieerd met kleine varianten, al in een vroeg stadium een hoge stabiliteit vertoonden.

5. Het spanningsveld tussen traditie en wetenschap

5.1 De dubbele stamboom van de Pentateuch

Een belangrijke casus is de datering van de Pentateuch. Volgens de Talmud en de traditionele joodschristelijke visie was Mozes de primaire auteur van de eerste vijf bijbelboeken, geschreven rond 1446-1406 v.Chr. Evidence for Mosaic Authorship | Answers in Genesis. Deze vroege datering wordt ondersteund door de interne tekstuele verwijzingen naar Mozes als auteur (Exodus 17:14, 24:4; Numeri 33:2; Deuteronomium 31:9) en de culturele en archeologische context die past bij de Late Bronstijd.

De moderne academische consensus staat hier lijnrecht tegenover. Volgens de Documentaire Hypothese is de Pentateuch samengesteld uit vier bronnen over een periode van ruim 400 jaar: J ca. 950 v.Chr., E in de 9e eeuw v.Chr., D rond 620 v.Chr., en P in de na-exilische periode (5e-4e eeuw v.Chr.) [22] [37]. Mechanism: het dubbelgebruik van godsnamen (JHWH en Elohim), de verschillende theologische prioriteiten (offers vs verbond), en de stilistische inconsistenties worden gezien als aanwijzingen voor meerdere redactielagen.

Deze spanning is niet alleen academisch: ze heeft directe gevolgen voor de status van de tekst. Wie de Pentateuch ziet als goddelijk geinspireerde tekst van Mozes, kent een hogerecanonieke autoriteit toe dan wie haar ziet als een eeuwenlange compilatie van joodse tradities. Implicatie voor lezers: beide perspectieven blijven binnen de christelijke en joodse traditie bestaan, en de keuze tussen beide hangt samen met hermeneutische vooronderstellingen.

5.2 De tegenstelling tussen Marcus en Matteus

Een tweede casus is de datering van de evangelien. De conservatieve positie plaatst alle synoptici vòòr de verwoesting van de Tempel in 70 n.Chr., op basis van de “vaticinium ex eventu”-these: als Jezus’ voorspellingen over de verwoesting van Jeruzalem in Marcus 13 en Lukas 19 al zijn uitgekomen, dan moet het evangelie na 70 n.Chr. zijn geschreven. De meerderheid van de moderne geleerden dateert Marcus echter rond 65-70 n.Chr., Matteus rond 70-80 n.Chr., en Lukas rond 80-90 n.Chr. [2] [45].

De mechanism is dat Matteus en Lukas beide gebruikmaken van Marcus en een hypothetische “Q-bron”, wat hun afhankelijkheid van Marcus bewijst – en daarmee Matteus en Lukas later dan Marcus plaatst. Voorzichtige aanbeveling: de exacte datering blijft in de marge van 10-20 jaar onzeker, maar de relatieve volgorde (Marcus vòòr Matteus en Lukas, Johannes als laatste) wordt breed gedragen.

6. Synthese: wat de tijdlijn ons leert

6.1 Drie dimensies van “wanneer geschreven”

De vraag “wanneer is de Bijbel geschreven” heeft drie verschillende antwoorden die naast elkaar moeten worden gezien:

1. Productieperiode: De Bijbel werd niet in een keer geschreven maar strekt zich uit over circa 1.500 jaar, van 1446 v.Chr. (Mozes volgens traditie) of 950 v.Chr. (J-bron) tot 95-96 n.Chr. (Openbaring). Dit maakt de Bijbel tot een van de langzaamst gecomponeerde religieuze teksten ter wereld When Was Each Book of the Bible Written? | Bible Gateway – zo’n lange periode is uitzonderlijk, vergelijkbaar alleen met de Veda’s en de klassieke Chinese canon.
2. Finalisering van de canon: De lijst van canonieke boeken werd afgesloten rond 250 n.Chr. voor het Oude Testament en rond 397 n.Chr. voor het Nieuwe Testament. Dat betekent dat de Bijbel als ” Bijbel” een tekstueel product is dat bijna 1.700 jaar oud is [15].
3. Beschikbare manuscripten: De oudste manuscripten die we bezitten dateren van de 3e eeuw v.Chr. (Dode Zee Rollen) en de 4e eeuw n.Chr. (Codex Sinaiticus). Dit betekent dat er een gat van 1.000 tot 1.500 jaar zit tussen de productie van de tekst en de oudste fysieke kopieen die we hebben [27] [26].

6.2 Verborgen spanningen en divergenties

• Datering Openbaring: Twee mogelijke dateringen staan lijnrecht tegenover elkaar – rond 64-65 n.Chr. (vroege datering, tijdens Nero) en rond 95-96 n.Chr. (late datering, tijdens Domitianus). De keuze tussen beide beinvloedt of het boek wel of niet als tijdgetuige van de joodsch-romeinse oorlog wordt gelezen [2].
• Spreuken en ondateerbaarheid: Terwijl de conservatieve positie Spreuken aan Salomo toeschrijft (ca. 950 v.Chr.), noemen academici de verzameling “ondateerbaar” vanwege de aanwezigheid van Aramese en Griekse woorden die in de 1e eeuw v.Chr. hun intrede deden [14]. Dit toont de grenzen van de datering bij wijsheidsboeken.
• Spanningsveld tussen theologie en tekstkritiek: Terwijl theologen de Bijbel zien als canoniek en geinspireerd, benaderen tekstcritici haar als een tekstuele traditie met varianten. De Dode Zee Rollen bevatten passages die in de Masoretische tekst ontbreken, wat deze spanning illustreert [27].

6.3 Eindconclusie

De Bijbel is een verzameling van 66 (protestants) of 73 (katholiek) boeken, geschreven door tientallen verschillende auteurs in drie talen (Hebreeuws, Aramees en Grieks), over een tijdsbestek van circa 1.500 jaar Bijbel (christendom) – Wikipedia) [4]. De oudste lagen (Mozes, de J-bron) zijn mogelijk rond 1446-950 v.Chr. ontstaan; de jongste (Openbaring) dateert van circa 95-96 n.Chr. De canonisatie liep door tot de 4e eeuw n.Chr. voor het Nieuwe Testament en tot de 2e eeuw n.Chr. voor het Oude Testament, met de katholiek-protestantse scheiding in 1546 als laatste grote cesuur [30].

Voor de lezer betekent dit dat “de Bijbel” geen monolithisch document is maar een canonieke bloemlezing – een woord dat letterlijk “boeken” betekent in het Grieks (biblia) – die in de loop van millennia tot stand is gekomen via selectie, redactie en traditie. De vraag “wanneer is de Bijbel geschreven” heeft dus geen enkelvoudig antwoord, maar een spectrum dat afhangt van welke boeken, welke periode, en welk perspectief (traditioneel vs wetenschappelijk) men hanteert.

Referenties

1. Chronology of Biblical Events – Theology & the City. https://theologyandthecity.com/2017/08/04/chronology-of-biblical-events/comment-page-1/
2. When Was Each Book of the Bible Written?. https://www.biblegateway.com/learn/bible-101/about-the-bible/when-was-the-bible-written/
3. Christian History Timeline: How We Got Our Bible. https://christianhistoryinstitute.org/magazine/article/how-we-got-our-bible-timeline
4. Timeline of the Bible. https://anthonyingram.com/timeline-of-the-bible/
5. When Was The First Bible Written? (Key Events and …. https://www.bartehrman.com/when-was-the-first-bible-written/
6. An updated table arranging the New Testament books …. https://throughandto.com/2024/02/09/an-updated-table-arranging-the-new-testament-books-according-to-the-date-of-composition/
7. Dating of the New Testament writings : r/AcademicBiblical. https://www.reddit.com/r/AcademicBiblical/comments/7zxlck/datingofthenewtestament_writings/
8. New Testament. https://en.wikipedia.org/wiki/New_Testament
9. When Was the New Testament Written? – Alabaster. https://alabasterco.com/blogs/education/new-testament-written-date?srsltid=AfmBOopX2_FDVtSm8o-OExR3buDWRclb4THXOWLRgYMHwNeKUKTJHV3g
10. Dating the Bible. https://en.wikipedia.org/wiki/DatingtheBible
11. When was the Old Testament written, and what period of …. https://www.reddit.com/r/Christianity/comments/8wiyce/whenwastheoldtestamentwrittenand_what/
12. When was the Old Testament Written?. https://au.thegospelcoalition.org/article/when-was-the-old-testament-written/
13. Old Testament. https://en.wikipedia.org/wiki/Old_Testament
14. When was the Old Testament Written? Dates of All Books. https://www.bartehrman.com/when-was-the-old-testament-written/
15. Hoe en wanneer werd de canon van de Bijbel …. https://www.gotquestions.org/Nederlands/Bijbel-canon.html
16. De Bijbel en het ontstaan daarvan. https://www.statenbijbelmuseum.nl/nl/collectie/de+bijbel+en…+/het+ontstaan+daarvan
17. Wie heeft de Bijbel samengesteld? : r/AskAChristian. https://www.reddit.com/r/AskAChristian/comments/l1trg3/whocompiledthe_bible/?tl=nl
18. Wie heeft de Bijbel samengesteld en wanneer?. https://www.katholiekevesting.nl/wie-heeft-de-bijbel-samengesteld-en-wanneer/
19. Hoe is de canon (niet) ontstaan?!. https://www.youtube.com/watch?v=TqNDQL3qBRQ
20. Mosaic authorship of the Pentateuch. https://theopedia.com/mosaic-authorship-of-the-pentateuch
21. I’m a bit confused about the Documentary Hypothesis. So …. https://www.reddit.com/r/AcademicBiblical/comments/x2aoa6/imabitconfusedaboutthedocumentary/
22. Documentary hypothesis. https://en.wikipedia.org/wiki/Documentary_hypothesis
23. Authorship of the Pentateuch. https://evidenceunseen.com/authorship-of-the-pentateuch
24. Mosaic authorship. https://en.wikipedia.org/wiki/Mosaic_authorship
25. Codex Sinaiticus – Home. https://www.codexsinaiticus.org/
26. Codex Sinaiticus. https://nl.wikipedia.org/wiki/Codex_Sinaiticus
27. What Are the Dead Sea Scrolls?. https://www.biblicalarchaeology.org/daily/biblical-artifacts/dead-sea-scrolls/whatarethedeadsea_scrolls/
28. Dead Sea Scrolls | Definition, Discovery, History, & Facts | Britannica. http://britannica.com/topic/Dead-Sea-Scrolls
29. The Dead Sea Scrolls. https://www.deadseascrolls.org.il/?locale=en_US
30. Apocriefen van het Oude Testament. https://nl.wikipedia.org/wiki/ApocriefenvanhetOudeTestament
31. Deuterocanonical books. https://en.wikipedia.org/wiki/Deuterocanonical_books
32. De deuterocanonieke of apocriefe boeken van de bijbel en …. https://www.theologie.nl/de-deuterocanonieke-of-apocriefe-boeken-van-de-bijbel-en-de-hebraica-veritas/?srsltid=AfmBOoomiNkOs3fqev-iyLYHcR7xpsT34VYobFuMQ5t1_OZdHyJV1E2T
33. Ontdek de verborgen Bijbelse teksten: apocriefe boeken. https://www.debijbel.nl/wereld-van-de-bijbel/kennis-achtergronden/canon/apocriefe-boeken
34. What are the Apocrypha and Deuterocanonical Books?. https://www.americanbible.org/bible-resource/what-are-the-apocrypha-and-deuterocanonical-books/
35. The Antiquity of the Scriptures: The Torah. https://armstronginstitute.org/80-the-antiquity-of-the-scriptures-the-torah
36. Pentateuch Authorship and Date – Miles Van Pelt. https://www.biblicaltraining.org/learn/institute/ot501-survey-of-the-old-testament/ot501-08-pentateuch-authorship-and-date
37. Authorship of the Pentateuch. https://www.julianspriggs.co.uk/pages/AuthorshipPentateuch
38. Evidence for Mosaic Authorship of the Torah. https://answersingenesis.org/bible-characters/moses/evidence-mosaic-authorship-of-torah/?srsltid=AfmBOoqxkKDdU05t9cOHQ3NCWeIBrha1sx8jhkT24UMObXzhK9S0OgBI
39. Septuagint. https://en.wikipedia.org/wiki/Septuagint
40. A Brief History Of The Septuagint. https://biblearchaeology.org/research-articles/a-brief-history-of-the-septuagint/
41. Read the Septuagint Bible w/ Apocrypha Free Online. https://www.biblestudytools.com/lxx/
42. What Is the Septuagint?. https://www.thegospelcoalition.org/article/what-is-the-septuagint/
43. Question for Bible Nerds on the Septuagint and our Old …. https://www.reddit.com/r/Reformed/comments/11xzxpk/questionforbiblenerdsontheseptuagint_and/
44. Synoptic Gospels were likely written before 70 AD.. https://www.reddit.com/r/DebateReligion/comments/1q1gpl6/synopticgospelswerelikelywrittenbefore70_ad/
45. What is the evidence against very early dating of gospels?. https://www.reddit.com/r/AcademicBiblical/comments/169oc18/whatistheevidenceagainstveryearlydatingof/
46. The Implications of 70 AD on the Date of the Gospels and …. https://www.humbleskeptic.com/p/the-implications-of-70-ad-on-the
47. When Were the Gospels Written? (Matthew, Mark, Luke, and …. https://www.youtube.com/watch?v=C5dzvoozVfw
48. When Were the Gospels Written?. https://stpaulcenter.com/posts/when-were-the-gospels-written
49. Bijbel (christendom). https://nl.wikipedia.org/wiki/Bijbel_(christendom)
50. Bijbelse-Tijdlijn.nl: personen en gebeurtenissen door de tijd …. https://www.bijbelse-tijdlijn.nl/
51. Wie heeft de Bijbel geschreven?. https://www.debijbel.nl/de-bijbel-nu/wie-heeft-de-bijbel-geschreven
52. Bijbelse tijdlijn. https://nl.wikipedia.org/wiki/Bijbelse_tijdlijn
53. Bijbelse Tijdlijn – chronologie van de Bijbelboeken. https://bijbelseoverdenkingen.nl/bijbelse-tijdlijn-chronologie-van-de-bijbelboeken/